Nhìn một người bạo lực, biết tuổi thơ của họ

Các vụ bạo lực gần đây được nhìn nhận và lý giải dưới góc độ tâm lý học ra sao? BS Trương Chí Thông, chuyên gia trị liệu tâm lý chuyên khoa Tâm thần kinh Trung tâm Ứng dụng Tâm lý học TP.HCM, đã chia sẻ với Pháp Luật TP.HCM quanh chủ đề này.

Một lần tổn thương, hậu quả khôn lường

. Gần đây, khá nhiều thông tin về bạo lực xuất hiện trên báo chí: Một học sinh lớp 8 đánh chết bạn học, một dân thường đâm cảnh sát giao thông vì không xin được tiền, một người cha đốt con khi không hề say xỉn… Khoa học tâm lý nhìn nhận sự việc này như thế nào?

+ ÔngTrương Chí Thông: Tất cả chuyện đó như ly nước đầy, chỉ cần thêm một giọt là tràn ngay. Ly nước chính là sự tổn thương, mâu thuẫn nội tại trong một cá nhân, một quá trình dồn nén ức chế không được giải quyết kịp thời. Khi gặp một sự cố nào đó như đối diện với bất công xã hội hay trước một đối xử không hay, nó sẽ bùng nổ ngay.

. Có cách nào hạn chế tình trạng này, thưa ông?

+ Chỉ có giáo dục. Trong đời một con người, giai đoạn giao thời giữa tuổi thơ với tuổi trưởng thành là thời điểm hình thành nhân cách, hình thành kỹ năng sống và bản lĩnh sống. Những tác động tiêu cực trực tiếp hay gián tiếp trong giai đoạn này đều ảnh hưởng xấu đến suốt cuộc đời, để lại cho xã hội nhiều nguy hiểm khôn lường. Gia đình và nhà trường phải giáo dục để trẻ biết giá trị bản thân, giá trị cộng đồng, tôn trọng luật pháp. Sự giáo dục đó phải đi từ thực tiễn. Ví dụ muốn giáo dục con trẻ chấp hành luật giao thông tốt cần đưa trẻ vào bệnh viện tham quan để trẻ thấy hậu quả tai nạn.

. Thế nhưng giáo dục hiện nay có làm nổi việc đó?

+ Tôi cũng băn khoăn về điều này. Chuyện giáo viên không đủ chuẩn, thu nhập không đủ sống… cũng ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả của giáo dục. Có lần, khi báo cáo chuyên đề tâm lý cho giáo viên của một quận, tôi hỏi trong số các thầy cô đang ngồi ở đó, có ai đã ăn sáng? Chỉ có khoảng 30 cánh tay đưa lên. Nếu các thầy cô vào lớp trong tình trạng này cộng thêm việc hôm qua cô/thầy cãi nhau với chồng/vợ, rồi nghe tin giá sữa con thường uống lại tăng… thì tôi chắc rằng tiết dạy hôm đó học sinh sẽ lãnh đủ. Chẳng hạn hôm đó thầy cô rất dễ cáu gắt với học sinh và giảng bài không tới nơi tới chốn.

Tình trạng bạo lực sẽ được hạn chế khi trẻ em được giáo dục tốt từ gia đình và nhà trường. Ảnh: HTD

Mới đây trên báo có đăng trường hợp một học sinh bị giáo viên môn tiếng Anh đọc cho từng câu từng chữ để viết kiểm điểm. Theo nội dung bản kiểm điểm thì… giáo viên đó đúng, còn trẻ là người có lỗi. Mẹ đứa trẻ phát hiện con mình đã ghi nhật ký rằng: “Đến giờ học tiếng Anh tôi chỉ muốn chặt đầu mình…”. Cách hành xử của giáo viên trên là một hình thức khủng bố gây tổn thương về tâm lý rất nặng. Khi trưởng thành, chỉ cần bị người nào đó làm tổn thương, trẻ dễ rơi vào trầm cảm, dễ lâm vào những bệnh lý tâm thần hoặc không kiểm soát được hành vi và dễ phạm tội hơn người khác. Tuy nhiên, nếu được trang bị kỹ năng sống và có bản lĩnh sống tốt, đứa trẻ đó vẫn có khả năng vượt qua biến cố.

Nhận thức không theo kịp phát triển sinh lý

. Cách nào để trang bị những kỹ năng sống cho trẻ tốt nhất, thưa ông?

+ Muốn giáo dục trẻ, thầy cô, cha mẹ phải dành cho chúng sự quan tâm trực tiếp, bằng cảm xúc thật sự, toàn tâm toàn trí với trẻ chứ không nên dùng thái độ, ngôn ngữ phán xét. Cha mẹ, thầy cô phải làm sao để trẻ không ngại đặt câu hỏi trước mỗi thắc mắc; qua đó người lớn có cơ hội truyền đạt thông tin, kỹ năng sống cho trẻ. Điều kiện cần có khi giáo dục một đứa trẻ là người lớn phải hội đủ những yếu tố: Có trạng thái cảm xúc tích cực, có kiến thức, có trải nghiệm, có nghệ thuật và những ví dụ mang tính thời sự.

. Trong các ca can thiệp của ông, vấn đề thường nằm ở đâu?

+ Ở chỗ sự phát triển tâm sinh lý của trẻ nhanh nhưng nhận thức xã hội không theo kịp. Vừa rồi tôi có can thiệp một trường hợp: Đứa con gái 15 tuổi gây náo loạn cả nhà bằng việc muốn ra ngoài ở riêng để có cuộc sống tự do. Khi tiếp xúc, tôi nhận ra tuy cô bé vẫn mang nhận thức của tuổi 15 nhưng nhu cầu sinh lý đã vượt xa, như một người trưởng thành: Cháu muốn tự do có bạn bè, bạn tình. Tất cả nguyên tắc trong gia đình, nội quy của nhà trường dành cho độ tuổi này không còn hợp thời với sự phát triển sinh lý của cháu nữa… Tôi đã trị liệu tâm lý cho cả nhà. Từ đó gia đình hiểu biết, gần gũi quan tâm đến cháu hơn. Cô bé cũng nhận ra rằng mình cần được trang bị nhiều kỹ năng sống hơn để tránh những rủi ro đáng tiếc. Trong những trường hợp như thế, đặt vấn đề đạo đức này nọ không thể giải quyết được mà chỉ có thể dùng khoa học tâm lý.

Cần dự báo nguồn gốc bạo lực

. Nếu tiếp cận những người gây ra bạo lực gần đây, các chuyên gia tâm lý có thể hóa giải để giảm bớt những thảm kịch đau lòng trong tương lai?

+ Tất nhiên. Hành vi bạo lực hiện tại phản ánh quá khứ bệnh sử tâm lý của người đó. Trên thực tế, những người đến khám các bệnh liên quan đến tâm thần như rối loạn lo âu, trầm cảm kéo dài, có ý định tự tử hoặc từng tự tử… đều ít nhiều có những tổn thương về tâm lý đã xảy ra ở tuổi thơ. Tổn thương giai đoạn này tiềm ẩn và lan tỏa rất dữ dội. Trong quá khứ, nếu người thân hoặc bản thân người đó đã có những xung đột, bạo lực hay gặp những biến cố xấu trong đời sống (ví dụ bị bắt nạt, lạm dụng tình dục) thì khi trưởng thành, họ thường không đủ sức đương đầu với thực tế cuộc sống.

Tôi nghĩ trường hợp người cha đốt con, dân thường đâm cảnh sát giao thông… đều có vấn đề về tâm lý, tổn thương ở tuổi thơ. Trưởng thành, khi gặp một sự cố nào đó họ dễ hành động bằng cảm xúc tiêu cực. Lúc thực hiện hành vi, cảm xúc tiêu cực đã triệt tiêu nhận thức của họ.

Theo tôi, Nhà nước nên mời những nhà khoa học tâm lý có kinh nghiệm đến thăm khám những người phạm tội. Ngành tâm lý cần tiếp cận xem người đó có hoàn cảnh quá khứ ra sao, tổn thương thế nào, căn nguyên dẫn đến hành động phạm tội… Việc này giúp rút ra những cảnh báo, giáo dục dự phòng cho cộng đồng.

THANH MẬN thực hiện