Vào Tháng Chạp và tháng Giêng hằng năm, nhu cầu đốt vàng mã của người dân tăng cao với quan niệm “trần sao âm vậy”.
Không chỉ tiền, vàng hay quần áo, nhiều gia đình còn đốt cả nhà cửa, xe cộ, điện thoại và hàng loạt vật dụng bằng giấy với mong muốn gửi đến người đã khuất, thần linh.
Tuy nhiên, việc đốt vàng mã tràn lan, khối lượng lớn không chỉ gây lãng phí tiền bạc, tài nguyên mà còn tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ, ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến an toàn cộng đồng.
Vật đốt vàng mã thế nào để không lãng phí và đúng luật?
Giữ đạo hiếu không đồng nghĩa đốt thật nhiều vàng mã
Theo PGS-TS Phan Anh Tú, Trưởng Khoa Văn hóa học, Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG TP.HCM, đốt vàng mã là một tập tục tín ngưỡng dân gian xuất phát từ niềm tin người đã khuất vẫn tồn tại ở một thế giới khác và có nhu cầu sinh hoạt tương tự người sống.
Việc hóa vàng vì thế mang ý nghĩa gửi gắm tình cảm, thể hiện lòng hiếu thảo và duy trì sợi dây kết nối tinh thần giữa người sống với tổ tiên.
PGS.TS Tú cho biết quá trình lưu truyền đã xuất hiện những hiểu lầm. Nhiều người tin rằng đốt càng nhiều thì người âm càng “giàu”, càng có vị thế để phù hộ con cháu; thậm chí xem việc hóa vàng là cách “giải hạn”, “mua bình an”. Một số người hành nghề tâm linh còn khuyến khích đốt “đầy đủ, trọn bộ”, mở rộng đối tượng thờ cúng, khiến nghi lễ bị thương mại hóa và phức tạp hóa. Điều này làm lệch ý nghĩa nhân văn ban đầu, biến nghi lễ tưởng nhớ thành hành vi cầu lợi thực dụng.
Ở góc độ văn hóa, chuyên gia khẳng định đốt vàng mã không phải điều kiện bắt buộc để trọn đạo hiếu.
Để vừa giữ gìn truyền thống, vừa hạn chế lãng phí và tác động môi trường, theo chuyên gia, cần định hướng nhận thức thay vì cấm đoán. Người dân không nên hóa vàng mã như phương thức cầu lợi danh, thăng tiến hay giải nạn. Đồng thời, việc hóa vàng phải thực hiện ở nơi phù hợp, tuân thủ quy định về phòng cháy, chữa cháy và vệ sinh môi trường, nhất là tại đô thị đông dân cư.
Về số lượng, không có quy định phải đốt nhiều hay ít. Ở góc độ văn hóa, vàng mã chỉ mang tính biểu trưng, nên việc hóa vàng ở mức vừa phải - như tiền âm phủ, vài bộ đồ giấy tượng trưng - là phù hợp, vừa đáp ứng yếu tố tín ngưỡng, vừa tránh lãng phí
Cẩn trọng khi đốt vàng mã
Luật sư Lê Hữu Nghĩa, Đoàn Luật sư TP.HCM, cho biết trước đây theo khoản 5 Điều 2 Phụ lục số 01 ban hành kèm Thông tư 02/2016/TT-BXD của Bộ Xây dựng, hành vi đốt vàng mã, đốt lửa trong nhà chung cư (trừ nơi được bố trí riêng để đốt vàng mã) thuộc nhóm hành vi bị nghiêm cấm trong quản lý, sử dụng nhà chung cư.
Hiện nay, Thông tư 02/2016/TT-BXD đã hết hiệu lực và được thay thế bằng Thông tư 05/2024/TT-BXD (sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 32/2025/TT-BXD). Tuy nhiên, các văn bản mới không còn quy định cụ thể việc cấm hay cho phép đốt vàng mã trong nhà chung cư.
Dù vậy, LS Nghĩa lưu ý việc đốt vàng mã vẫn tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ. Nếu thực hiện không đúng nơi quy định, không bảo đảm khoảng cách an toàn phòng cháy, chữa cháy, người vi phạm có thể bị xử phạt vi phạm hành chính; trường hợp gây hậu quả nghiêm trọng còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật.
Cụ thể, theo khoản 1 Điều 11 Nghị định 106/2025 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, cá nhân sử dụng nguồn lửa, nguồn nhiệt, thiết bị, dụng cụ sinh lửa, sinh nhiệt mà không bảo đảm khoảng cách phòng cháy, chữa cháy theo quy định có thể bị phạt tiền từ 5-10 triệu đồng. Trường hợp sử dụng nguồn lửa, nguồn nhiệt tại khu vực có quy định cấm, theo điểm a khoản 2 Điều 11 Nghị định này, mức phạt tăng lên từ 20-25 triệu đồng.
Nếu hành vi vi phạm nêu trên gây ra hỏa hoạn nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự thì người vi phạm sẽ bị phạt tiền gấp hai lần mức phạt tương ứng, theo khoản 3 Điều 11 Nghị định 106/2025.
Trong trường hợp vi phạm quy định về phòng cháy, chữa cháy gây thiệt hại nghiêm trọng như làm chết người hoặc gây thiệt hại về tài sản từ 100 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng…, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội vi phạm quy định về phòng cháy, chữa cháy theo Điều 313 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025).
Theo đó, người phạm tội có thể bị phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 2 năm đến 5 năm; mức hình phạt cao nhất lên đến 12 năm tù. Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10-50 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1-5 năm.
Từ các quy định trên, LS Nghĩa khuyến nghị người dân khi đốt vàng mã cần bảo đảm khoảng cách an toàn với các vật dễ cháy và công trình xung quanh, đồng thời kiểm tra kỹ khu vực dự định thực hiện có thuộc diện bị cấm hay không.
Việc này có thể căn cứ vào biển báo, nội quy quản lý sử dụng nhà chung cư, quy chế khu dân cư hoặc các quy định cụ thể do địa phương ban hành. Nhiều khu dân cư, chung cư hiện đã bố trí khu vực riêng để đốt vàng mã; người dân nên thực hiện tại các khu vực này để bảo đảm an toàn và tránh rủi ro pháp lý.
Phải tuân thủ quy định PCCC
Tại các chùa, đền, cơ sở thờ tự và di tích lịch sử - văn hóa, việc quản lý hoạt động đốt vàng mã thuộc trách nhiệm của ban quản lý di tích, người đứng đầu cơ sở tôn giáo như trụ trì, thủ từ hoặc cán bộ văn hóa địa phương.
Những chủ thể này có trách nhiệm hướng dẫn, bố trí khu vực hóa vàng đúng quy định, bảo đảm an toàn phòng cháy, chữa cháy và vệ sinh môi trường. Đồng thời, họ có quyền tuyên truyền hạn chế đốt vàng mã, thậm chí từ chối cho thực hiện tại những khu vực không phù hợp hoặc vào thời điểm có nguy cơ cháy nổ cao.
Việc hạn chế hoặc từ chối này không phải là xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng của người dân, mà là trách nhiệm pháp lý bắt buộc nhằm bảo đảm an toàn cho cơ sở thờ tự, di tích và cộng đồng xung quanh.
Từ góc độ pháp luật, quyền tự do tín ngưỡng được bảo đảm, song những hành vi thể hiện tín ngưỡng gây nguy hiểm cho xã hội không được pháp luật bảo hộ. Đốt vàng mã không phải là nghi thức bắt buộc trong thực hành tín ngưỡng và cũng không phải thước đo lòng thành.
Người dân chỉ nên đốt vàng mã tại khu vực được bố trí hợp pháp, có sự cho phép của đơn vị quản lý; không đốt tại vỉa hè, lòng đường, khu sinh hoạt chung của khu dân cư, hành lang chung cư hoặc nơi tập trung đông người. Khi hóa vàng cần tuân thủ nghiêm quy định về phòng cháy, chữa cháy; chuẩn bị sẵn phương tiện dập lửa; không đốt trong điều kiện gió lớn, không đốt số lượng lớn cùng thời điểm và không rời khỏi khu vực khi lửa chưa được dập tắt hoàn toàn.
Đối với chùa, đền và di tích, người dân cần tuân thủ nội quy, hướng dẫn của ban quản lý, kể cả trường hợp cơ sở quy định không hóa vàng. Đây là những quy định được ban hành trên cơ sở trách nhiệm bảo vệ di tích, bảo đảm an toàn phòng cháy, chữa cháy và giữ gìn môi trường.
ThS-LS ĐẶNG THỊ THÚY HUYỀN, Đoàn Luật sư TP.HCM
