Hôm nay, (15-3), hơn 78,9 triệu cử tri đi bầu cử đại biểu Quốc hội (ĐBQH) khóa XVI và HĐND các cấp. Hơn 1 triệu cán bộ từ Trung ương đến cơ sở trong thời gian qua đã hoàn tất những công việc cuối cùng tại 72.195 điểm bỏ phiếu trên toàn quốc.
Phó Chủ tịch QH Nguyễn Thị Thanh, Ủy viên Hội đồng bầu cử quốc gia, đã trao đổi với báo Pháp Luật TP.HCM về công tác bầu cử cũng như nhận định về niềm tin và kỳ vọng của hơn 78,9 triệu cử tri - những người đang quyết tâm viết nên một trang sử mới của đất nước thông qua sự kiện sinh hoạt chính trị quan trọng này.
. Phóng viên: Kỳ bầu cử QH và HĐND lần này trùng với thời điểm đất nước quyết tâm bước vào kỷ nguyên mới. Ý nghĩa của kỳ bầu cử này, theo Phó Chủ tịch QH là gì?
+ Phó Chủ tịch QH Nguyễn Thị Thanh: Hôm nay, hơn 78,9 triệu đồng bào ta sẽ đến các điểm bỏ phiếu. Mỗi người mang theo một lá phiếu nhưng cũng là mang theo cả ý chí, tâm tư, nguyện vọng, kỳ vọng về sự phát triển của đất nước. Điều đó làm tôi xúc động sâu sắc.
Tôi tham gia tham mưu công tác bầu cử từ năm 2020 khi về Ban Công tác ĐB (nay là Ủy ban Công tác ĐB), trải qua kỳ bầu cử năm 2021 và đặc biệt là kỳ bầu cử lần này - kỳ bầu cử đặc biệt hơn bất kỳ kỳ nào trước đó trên nhiều khía cạnh. Nhìn lại quá trình chuẩn bị, tôi cảm thấy cả bộ máy từ Trung ương đến cơ sở đã nỗ lực hết mình. Hơn 1 triệu cán bộ đang sẵn sàng ở các điểm bỏ phiếu.
Tôi tin hôm nay là một ngày hội thực sự, không chỉ là ngày hội dân chủ mà còn là ngày hội đại đoàn kết toàn dân tộc.
. Kỳ bầu cử lần này được tổ chức trong bối cảnh đặc biệt - ngay sau Đại hội XIV của Đảng, điều đó đặt ra áp lực và kỳ vọng gì với những người làm công tác tổ chức bầu cử?
+ Đại hội XIV của Đảng đã xác định đường hướng phát triển đất nước đến năm 2030, 2045 với những mục tiêu rất cao và khát vọng rất lớn. QH khóa XVI - cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất được bầu ra từ cuộc bầu cử ngày hôm nay sẽ là QH tiên phong trong thể chế hóa những chủ trương đó thành luật pháp, chính sách và thành hiện thực. Áp lực là có, nhất là thời gian rút ngắn tới gần ba tháng trong khi các quy trình, quy định gần như không thay đổi. Chúng tôi hiểu rằng chất lượng cuộc bầu cử hôm nay quyết định chất lượng cơ quan đại diện của năm năm tới, mà chất lượng của năm năm tới lại quyết định phần lớn khả năng hiện thực hóa khát vọng 2030, 2045.
Tuy vậy, tôi muốn nhấn mạnh rằng áp lực đó không làm chúng tôi nặng nề mà ngược lại đã tạo ra động lực. Từ khi Hội đồng bầu cử quốc gia được thành lập ngày 25-6-2025 theo Nghị quyết 211 của QH, đến nay đã 246 ngày và mỗi ngày đều là một ngày làm việc với tinh thần cao nhất. Tôi đã chứng kiến những cán bộ cơ sở làm việc đến tận đêm khuya để hoàn tất danh sách cử tri, tiểu sử, chương trình hành động của các ứng cử viên, chuẩn bị điểm bỏ phiếu. Tinh thần ấy, trách nhiệm ấy chính là bảo đảm tốt nhất cho thành công của cuộc bầu cử.
. Qua kiểm tra thực tế tại các địa phương, điều gì để lại ấn tượng sâu sắc nhất với bà?
+ Tôi đã đến nhiều địa phương, từ các tỉnh thành đồng bằng đến vùng núi, vùng sâu vùng xa. Nơi nào tôi cũng cảm nhận được tình yêu, trách nhiệm của người dân với cuộc bầu cử, với quyền làm chủ của mình.
Tôi cũng ấn tượng trước những đổi mới trong cách tổ chức bầu cử. Ứng dụng chuyển đổi số được triển khai mạnh mẽ, từ cổng thông tin bầu cử điện tử đến hệ thống tra cứu thông tin cử tri trực tuyến đến việc lần đầu tiên cử tri có thể nhận giấy chứng nhận bỏ phiếu điện tử thông qua ứng dụng VNeID.
Những đổi mới đó không chỉ giúp việc bầu cử tiện lợi hơn mà còn minh bạch, chính xác hơn. Đây là điều rất quan trọng để củng cố niềm tin của nhân dân vào quy trình bầu cử.
. Thưa bà, đâu là những điểm mới nổi bật nhất của kỳ bầu cử ĐBQH khóa XVI và HĐND các cấp lần này?
+ Kỳ bầu cử lần này có ít nhất bốn điểm mới mang tính lịch sử. Điểm mới thứ nhất, nổi bật nhất và cũng là thách thức lớn nhất: Lần đầu tiên chúng ta tổ chức bầu cử HĐND trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương được sắp xếp lại. Từ ngày 12-6-2025, cả nước có 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh và không còn cấp huyện trong tổ chức HĐND.
Điều này có nghĩa toàn bộ hệ thống pháp lý, quy trình, cơ cấu bầu cử đều phải xây dựng lại từ đầu cho phù hợp với mô hình mới. Cũng có những khó khăn nhưng cũng là cơ hội để xây dựng một phương thức quản trị và thực hiện dân chủ ở địa phương tinh gọn, hiệu quả hơn, thực chất hơn.
Điểm mới thứ hai, nhiệm kỳ QH khóa XV được rút ngắn ba tháng so với thông lệ, với sự đồng thuận tuyệt đối của QH (449/449 phiếu tán thành tại kỳ họp ngày 21-5-2025). Đây là quyết định chưa có tiền lệ, thể hiện sự đồng thuận chính trị cao độ và quyết tâm tạo sự liên thông, đồng bộ giữa nhiệm kỳ của Đảng và QH. Sự rút ngắn này đòi hỏi toàn bộ quy trình chuẩn bị bầu cử phải được rút ngắn tương ứng, một thách thức về kỹ thuật tổ chức rất lớn nhưng chúng ta đã hoàn thành.
Điểm mới thứ ba, quy mô cuộc bầu cử lần này lớn chưa từng có. Với 78.928.647 cử tri, 182 đơn vị bầu cử QH với 864 ứng cử viên, 724 đơn vị bầu cử HĐND cấp tỉnh với 2.552 ĐB được bầu và 22.451 đơn vị bầu cử HĐND cấp xã với 72.611 ĐB được bầu.
Điểm mới thứ tư, ứng dụng chuyển đổi số vào toàn bộ quy trình bầu cử ở quy mô lớn. Từ hệ thống thông tin cử tri điện tử, cơ sở dữ liệu ứng cử viên đến giấy xác nhận bỏ phiếu điện tử, tất cả đều hướng đến mục tiêu minh bạch hơn, thuận tiện hơn cho cử tri.
. Việc rút ngắn thời gian thực hiện quy trình chuẩn bị bầu cử trong bối cảnh sắp xếp lại bộ máy chính quyền địa phương là một thách thức kỹ thuật rất lớn. Vậy các vướng mắc đã được tháo gỡ ra sao?
+ Đây là kỳ bầu cử có nhiều thách thức pháp lý, kỹ thuật. Chỉ riêng việc xác định mô hình tổ chức HĐND phù hợp với chính quyền địa phương hai cấp đã đòi hỏi hàng chục cuộc họp, nhiều vòng tham vấn với các chuyên gia pháp lý, với địa phương. Ủy ban Thường vụ QH đã ban hành nhiều nghị quyết hướng dẫn trong thời gian rất ngắn, đòi hỏi sự phối hợp rất chặt chẽ giữa các cơ quan của QH, Chính phủ, Ban Tổ chức Trung ương, Ủy ban Trung ương MTTQ.
Khó khăn lớn nhất là đồng thời phải làm ba việc, gồm sắp xếp bộ máy hành chính địa phương, xây dựng khung pháp lý cho bầu cử với mô hình mới và triển khai trên thực địa. Nhiều cán bộ cơ sở lần đầu tiên phải thực hiện quy trình bầu cử mà không có tiền lệ để tham chiếu. Chúng tôi đã tổ chức tập huấn trực tuyến quy mô lớn đến cấp xã, đến từng thành viên tổ bầu cử. Phần lớn những vướng mắc đã được tháo gỡ.
Điều tôi tự hào là đến thời điểm này, tất cả 34 tỉnh, TP đã hoàn thành các bước chuẩn bị theo đúng tiến độ. Các hội nghị hiệp thương ba vòng đã hoàn thành đúng thời hạn. Danh sách cử tri đã được lập và niêm yết. Cơ sở vật chất tại điểm bỏ phiếu đã sẵn sàng. Đó là kết quả của nỗ lực chung của cả hệ thống chính trị trong hơn tám tháng qua.
. Cơ cấu ứng cử viên là vấn đề luôn được cử tri và dư luận quan tâm. Kỳ bầu cử lần này, công tác cơ cấu được thực hiện theo nguyên tắc nào?
+ Nguyên tắc xuyên suốt là lấy chất lượng ĐB làm trung tâm, không vì cơ cấu mà hạ thấp tiêu chuẩn. Đây không phải lần đầu chúng ta nói điều này nhưng lần này chúng tôi quyết tâm thực hiện triệt để hơn. Bộ Chính trị đã có Kết luận quan trọng với bốn nội dung, trong đó nhấn mạnh đặc biệt đến bảo đảm chất lượng và tăng số lượng ĐB hoạt động chuyên trách.
Về cơ cấu, Hội đồng Bầu cử quốc gia và các cơ quan có thẩm quyền đã chú trọng bảo đảm tỉ lệ phụ nữ, người dân tộc thiểu số, người trẻ tuổi, nhà khoa học, trí thức, người ngoài đảng… những thành phần này phản ánh sự đa dạng của xã hội trong cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất.
Điều tôi cũng muốn nói thêm là với 864 ứng cử viên để bầu ra 500 ĐBQH, tỉ lệ cạnh tranh bình quân khoảng 1,7 người ứng cử cho một suất trúng cử. Đây không phải tỉ lệ cao theo chuẩn mực quốc tế nhưng điều quan trọng hơn là chất lượng của ứng cử viên. Nhiều ứng cử viên lần này là những chuyên gia giỏi, cán bộ trẻ có năng lực, những người thực sự có chương trình hành động rõ ràng và bản lĩnh dám nói lên tiếng nói của nhân dân. Đó mới là điều đáng mừng nhất.
. Bà gắn bó với công tác ĐB và bầu cử từ khi về Ban Công tác ĐB năm 2020. Nhìn lại quãng đường đó, bà thấy nhận thức và thực tiễn về bầu cử đã thay đổi ra sao?
+ Đây là câu hỏi chạm vào điều tôi suy ngẫm nhiều nhất. Khi về Ban Công tác ĐB năm 2020, tôi mang theo một góc nhìn từ thực tiễn địa phương với bảy năm làm bí thư Tỉnh ủy Ninh Bình. Tôi được tiếp xúc cử tri, nghe cử tri phản ánh, tất cả những gì cử tri thấy cần đề nghị không phân biệt đề nghị đó thuộc thẩm quyền của cấp nào, biết cử tri mong đợi gì ở ĐB.
Khi đảm nhận công tác bầu cử ở tầm quốc gia, tôi nhìn thấy rõ hơn khoảng cách giữa thiết kế lý tưởng và thực tiễn triển khai. Không phải khoảng cách về quyết tâm chính trị mà về năng lực hành chính, phân tích, chuyển hóa những tâm tư, nguyện vọng của cử tri thành những quy định, cơ chế, chính sách trong xây dựng pháp luật, giám sát và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước của mỗi ĐB, về đồng đều trong chất lượng triển khai giữa các địa phương.
Điều tôi thấy thay đổi rõ rệt nhất qua hai kỳ bầu cử 2021 và 2026 là ý thức của cử tri về quyền bầu cử đang ngày càng sâu sắc hơn. Cử tri hỏi nhiều hơn, đặt câu hỏi thực chất hơn về ứng cử viên, đòi hỏi cao hơn về chương trình hành động và trách nhiệm của người ứng cử. Tại các hội nghị tiếp xúc cử tri, tôi đọc nhiều biên bản thấy câu hỏi của cử tri rất cụ thể, rất đi vào thực chất như ứng cử viên sẽ làm gì cho địa phương, sẽ đấu tranh cho vấn đề gì ở nghị trường, có thực sự cam kết tiếp xúc cử tri đầy đủ sau khi trúng cử không…
Sự gắn bó của ĐB với cử tri, sự tận tâm, theo dõi, giám sát của cử tri với ĐB do mình bầu ra cũng được đề cao. Đó là điều đáng mừng cho không khí dân chủ của xã hội.
. Một trong những yêu cầu được nhắc đến nhiều nhất trong bầu cử lần này là tăng tỉ lệ ĐB hoạt động chuyên trách?
+ Đây là vấn đề cốt lõi liên quan đến chất lượng hoạt động của QH. ĐB hoạt động chuyên trách là người dành toàn bộ thời gian, công sức, trí tuệ cho công việc của QH mà không bị ràng buộc bởi chức vụ hành chính hay quản lý tại cơ quan nhà nước, không phải chịu áp lực “hai vai” như nhiều ĐB kiêm nhiệm.
Thực tiễn cho thấy chính các ĐB chuyên trách thường là người phát biểu nhiều nhất, sâu sắc nhất, dám đặt vấn đề và tranh luận đến cùng tại nghị trường.
Ở QH các nước, tỉ lệ ĐB chuyên trách gần như là 100%. Ở Việt Nam, qua nhiều nhiệm kỳ, tỉ lệ này chưa đạt được mức kỳ vọng. QH khóa XV đặt chỉ tiêu ít nhất 40% ĐB chuyên trách nhưng thực tế khó đạt được do nhiều nguyên nhân.
Bộ Chính trị trong kết luận về bầu cử lần này đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu tăng số lượng ĐB chuyên trách, đây là tín hiệu rõ ràng về quyết tâm chính trị. Tôi hy vọng QH khóa XVI sẽ đạt được bước tiến thực chất về chỉ tiêu này vì đó là điều kiện tiên quyết để QH hoạt động hiệu quả hơn trong kỷ nguyên mới đòi hỏi chất lượng lập pháp, giám sát và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước là rất cao.
. Cuộc bầu cử nào cũng đặt ra vấn đề là làm thế nào để bầu được những người tiêu biểu. Vậy tiêu chuẩn ĐB lý tưởng theo quan điểm của bà là gì?
+ Tôi đã suy nghĩ về câu hỏi trên rất nhiều và cũng có chuyên đề nghiên cứu về vấn đề này. Theo tôi, một ĐB lý tưởng cần có ba phẩm chất cốt lõi.
Thứ nhất là “tâm với dân”. Người ĐB phải thực sự xác định mình là người phục vụ Nhân dân, không phải người ban ơn hay đại diện cho lợi ích nhóm.
Thứ hai là “tầm về chính sách”. ĐB phải có đủ kiến thức và năng lực thấu hiểu, phân tích, đánh giá tác động để đóng góp có chất lượng vào quá trình lập pháp, giám sát và quyết định.
Thứ ba là “dũng cảm nói thật”. Đây là phẩm chất hiếm và quý nhất. Không ít người ngồi trong nghị trường nhưng giơ tay theo số đông, không dám nêu vấn đề khó, không dám phản biện. Người ĐB thực sự cần dũng khí nói điều mình tin là đúng cho dù điều đó có thể va chạm…
. Là phụ nữ duy nhất trong lãnh đạo QH khóa XV, bà nhìn nhận như thế nào về vị trí của phụ nữ trong các cơ quan dân cử?
+ QH XIII có nữ Chủ tịch QH là Ủy viên Bộ Chính trị Nguyễn Thị Kim Ngân. Nhiều nhiệm kỳ trước đây cũng đã có nhiều nữ phó chủ tịch QH. Vì vậy, tôi cũng noi gương các thế hệ nữ lãnh đạo QH trước để thực hiện nhiệm vụ của mình.
Việc là phụ nữ duy nhất trong ban lãnh đạo QH vừa là vinh dự vừa là trách nhiệm đặc biệt, trách nhiệm phải làm tốt không chỉ vì bản thân mà còn để chứng minh rằng phụ nữ hoàn toàn có thể đảm đương những vai trò lãnh đạo cao nhất. Tôi không muốn trở thành biểu tượng mà phải trở thành người làm việc thực chất và mở đường cho nhiều phụ nữ tài năng tiếp theo.
Nhìn tổng thể, Việt Nam đã có những tiến bộ đáng kể trong bình đẳng giới ở các cơ quan dân cử. Tỉ lệ nữ ĐBQH khóa XV đạt khoảng 30%, cao hơn nhiều kỳ trước, con số đó đặt chúng ta vào nhóm các nước có tỉ lệ phụ nữ trong QH cao ở khu vực Đông Nam Á.
Tuy nhiên, chúng ta cần thành thật nhìn nhận rằng tỉ lệ là một chuyện, vị trí lãnh đạo là chuyện khác. Phụ nữ vẫn chiếm thiểu số trong các vị trí lãnh đạo ủy ban, lãnh đạo QH. Ở cấp HĐND địa phương, đặc biệt ở vùng núi, vùng xa, tỉ lệ nữ đại biểu vẫn còn thấp so với dân số. Vấn đề này còn nhiều việc phải làm.
. Kỳ bầu cử lần này đặt chỉ tiêu tỉ lệ nữ ứng cử viên ra sao, thưa bà?
+ Nghị quyết hướng dẫn của Ủy ban Thường vụ QH quy định tỉ lệ nữ ứng cử viên ĐBQH không thấp hơn 35%. Đây là chỉ tiêu mạnh hơn so với các kỳ trước. Trong quá trình hiệp thương, nhiều địa phương đã nỗ lực giới thiệu ứng cử viên nữ đủ tiêu chuẩn, đủ năng lực. Đây là bước tiến quan trọng.
Tuy nhiên, tôi cũng lưu ý đạt chỉ tiêu tỉ lệ ứng cử viên nữ chỉ là điều kiện cần, không phải điều kiện đủ. Điều kiện đủ là những ứng cử viên nữ được giới thiệu phải thực sự có chất lượng. Mục tiêu sau cùng không phải là con số phần trăm trên giấy mà là những nữ ĐB thực sự có ảnh hưởng, thực sự tạo ra sự khác biệt trong các phiên thảo luận, quyết sách của QH và HĐND.
. Xin cảm ơn bà.
