Sức sống mới từ nghị trường Quốc hội - Bài 2: Bước ngoặt đổi mới tư duy lập pháp

Từ phát biểu định hướng của cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng sáng 20-7-2021 đến khẳng định “thể chế là điểm nghẽn của điểm nghẽn” của Tổng Bí thư Tô Lâm ngày 21-10-2024, tư duy lập pháp của Quốc hội (QH) khóa XV đã trải qua hành trình chuyển hóa sâu sắc, không đứt đoạn nhưng ngày càng quyết liệt và nhanh hơn.

Thể chế hóa phải đáp ứng yêu cầu thực tiễn

Sáng 20-7-2021, khi Hà Nội đang căng thẳng trong đợt dịch COVID-19 lần thứ tư, tại Hội trường Diên Hồng, 499 đại biểu (ĐB) QH đại diện cho gần 100 triệu dân Việt Nam bước vào kỳ họp thứ nhất, QH khóa XV.

Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã đọc diễn văn khai mạc mang tiêu đề “Phát huy truyền thống vẻ vang và các kết quả đã đạt được, tiếp tục nâng cao hơn nữa chất lượng và hiệu quả hoạt động của QH trong giai đoạn mới”. Trong đó, ông yêu cầu QH phải tiếp tục phát huy mạnh mẽ hơn nữa vai trò, vị trí của mình trong việc tạo lập khuôn khổ pháp lý; đẩy nhanh tốc độ và nâng cao chất lượng ban hành các văn bản pháp luật; tiếp tục đổi mới, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động giám sát và nâng cao chất lượng quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Về tinh thần làm luật, ông nhấn mạnh phải kịp thời thể chế hóa đường lối, chủ trương của Đảng, đáp ứng yêu cầu của thực tiễn và nguyện vọng của nhân dân.

Thời điểm ấy, đại dịch COVID-19 diễn biến phức tạp, thực tiễn trong điều hành kinh tế - xã hội đặt ra yêu cầu về một khung khổ luật pháp rõ ràng hơn khi ban hành “tình trạng khẩn cấp” được đánh giá là có nhiều bất lợi từ lúc dịch COVID-19 bùng phát vào đầu năm 2020.

Nghị quyết 30/2021/QH15 được QH thông qua ngay tại kỳ họp thứ nhất, trao cho Chính phủ quyền áp dụng các biện pháp phòng, chống dịch khác với quy định của luật hoặc chưa được luật quy định.

Nghị quyết cũng giao Chính phủ thực hiện miễn, giảm thuế, phí, lệ phí theo thẩm quyền của QH. Đồng thời cho phép Chính phủ ban hành nghị quyết về thuế VAT, đây vốn là biện pháp bình thường thuộc thẩm quyền QH mà không cần chờ sửa luật. Đây là lần đầu tiên QH chủ động nhường một phần thẩm quyền lập pháp của mình cho hành pháp trong tình huống khẩn cấp, với sự kiểm soát được ghi rõ trong nghị quyết.

Các chuyên gia nhìn nhận Nghị quyết 30 là bước thử nghiệm đầu tiên về mô hình “ủy quyền lập pháp có kiểm soát” để những năm sau QH thực hành việc ủy quyền này nhiều hơn, sâu sắc hơn.

Đặc biệt, triển khai Kết luận 19-KL/TW của Bộ Chính trị về định hướng chương trình xây dựng pháp luật nhiệm kỳ QH khóa XV, lần đầu tiên trong lịch sử QH có một kế hoạch lập pháp toàn nhiệm kỳ được hoạch định từ những ngày đầu, thể hiện bước tiến quan trọng trong tư duy quản trị nghị trường.

Từ “Điểm nghẽn của điểm nghẽn” đến thay đổi tư duy xây dựng pháp luật

Ba năm đầu nhiệm kỳ (từ năm 2021 đến giữa năm 2024), QH hoạt động theo tinh thần thận trọng, bài bản. Nhiều đạo luật quan trọng đã ra đời như Luật Đất đai sau hành trình tranh luận ba năm được thông qua vào ngày 18-1-2024 tại kỳ họp bất thường lần thứ 5, Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh bất động sản được cho phép hiệu lực sớm từ ngày 1-8-2024…

Từ những thực tiễn đó có thể thấy tốc độ thể chế hóa theo kịp nhịp độ đổi mới của thực tiễn. Thế giới thay đổi nhanh và nhiều biến động, yêu cầu phát triển quá bức thiết, trong khi hệ thống pháp luật vẫn còn những vùng chồng chéo, mâu thuẫn và thiếu minh bạch.

Bức tranh đó thay đổi hoàn toàn vào sáng 21-10-2024, khi Tổng Bí thư Tô Lâm (khi đó là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước) trong phát biểu tại phiên khai mạc kỳ họp thứ 8 đã thẳng thắn chỉ ra trong ba điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là thể chế, hạ tầng và nhân lực thì thể chế là “điểm nghẽn của điểm nghẽn”. Chất lượng xây dựng, hoàn thiện pháp luật chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn, một số luật mới ban hành đã phải sửa đổi; các quy định chưa thực sự đồng bộ, còn chồng chéo, nhiều quy định còn khó khăn, cản trở việc thực thi…

Tổng Bí thư khi đó đề nghị dứt khoát từ bỏ tư duy “không quản được thì cấm”, yêu cầu chuyển đổi tư duy xây dựng pháp luật theo hướng vừa đảm bảo yêu cầu quản lý nhà nước, vừa khuyến khích sáng tạo, giải phóng toàn bộ sức sản xuất, khơi thông mọi nguồn lực để phát triển.

ĐBQH Trương Trọng Nghĩa nhìn nhận trong 20 năm qua, nền kinh tế vẫn chủ yếu là xuất khẩu tài nguyên, gia công giá rẻ, giá trị gia tăng thấp, tỉ lệ nội địa hóa thấp, phụ thuộc FDI… Thực trạng ấy ai cũng biết và cần những hành động cụ thể. Tổng Bí thư Tô Lâm cũng nói ở QH và nhiều hội nghị rằng ông đã nhận thấy chuyện đó, tình thế là “nước đến chân rồi”, không làm thì rất sốt ruột khi nhìn sang các nước xung quanh.

“Tổng Bí thư rất quyết liệt vì nếu cứ làm theo cách cũ thì không phát triển đột phá được. Tinh thần “vừa chạy vừa xếp hàng” làm cho mọi việc, mọi cải cách rất khẩn cấp. Và như vậy, đương nhiên sẽ phát sinh vấn đề nhưng những vấn đề lớn sẽ được giải quyết” - ĐB Trương Trọng Nghĩa chia sẻ.

ĐBQH Nguyễn Chu Hồi cho rằng cách làm của Tổng Bí thư Tô Lâm hiện nay là đặt ra mục tiêu rồi mới xác định phải làm gì, làm như thế nào để đạt kết quả nhanh và tốt nhất.

Sự dứt khoát của Chủ tịch QH Trần Thanh Mẫn

Sau khi Tổng Bí thư Tô Lâm “chẩn bệnh” thể chế là điểm nghẽn của điểm nghẽn, Chủ tịch QH Trần Thanh Mẫn đã ban hành công văn gửi đến các ĐBQH đề nghị phải đổi mới tư duy lập pháp.

Trong văn bản đó, cũng như hàng loạt phát biểu chỉ đạo, định hướng tại kỳ họp, Chủ tịch QH Trần Thanh Mẫn yêu cầu luật phải ngắn gọn, rõ ràng, không viết luật như nghị định, không quy định quá chi tiết những gì không cần thiết ở cấp luật.

Từ kỳ họp này, Chủ tịch QH Trần Thanh Mẫn rất nhiều lần khẳng định và yêu cầu mỗi dự án luật được thông qua tại QH không chỉ là một văn bản pháp lý mà còn là cam kết đồng hành với người dân, doanh nghiệp.

Theo Chủ tịch QH, các cơ quan đã có sự đổi mới sâu sắc về tư duy và phương thức lập pháp; chuyển đổi tư duy xây dựng pháp luật theo hướng vừa đảm bảo yêu cầu quản lý nhà nước, vừa khuyến khích sáng tạo, giải phóng toàn bộ sức sản xuất, khơi thông mọi nguồn lực để phát triển.

“Đây là gánh nặng lớn, không chỉ là gánh nặng về số lượng luật cần thông qua mà còn là gánh nặng về trách nhiệm. Làm luật nhanh nhưng không thể làm ẩu, không thể để xảy ra sai sót vì sai một câu trong luật có thể ảnh hưởng đến hàng triệu người” - Chủ tịch QH nói.

ĐBQH Hoàng Minh Hiếu nhìn nhận những yêu cầu này đang tái định nghĩa bản chất của công tác lập pháp Việt Nam. Đặc biệt, theo ông, Nghị quyết 66-NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật và những phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm, Chủ tịch QH Trần Thanh Mẫn đã xác định rõ việc chuyển đổi tư duy lập pháp từ cách tiếp cận nặng về quản lý hành chính sang định hướng kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm.

*****