Như PLO đưa tin, TAND TP Cần Thơ vừa qua đã ban hành bản án phúc thẩm về tranh chấp yêu cầu tuyên bố hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất vô hiệu và yêu cầu bồi thường thiệt hại giữa nguyên đơn là ông NVK, bị đơn là ông NHN.
Theo đó, bản án sơ thẩm TAND Khu vực 2 - Cần Thơ tuyên vô hiệu các hợp đồng chuyển nhượng đất do giả mạo chữ ký, kiến nghị thu hồi và cấp lại giấy đất cho ông K; đồng thời buộc văn phòng công chứng (VPCC) bồi thường cho ông N 450 triệu đồng vì đã vi phạm nghĩa vụ khi không kiểm tra, xác minh chặt chẽ nhân thân và ý chí của các bên theo Điều 7, Điều 17 Luật Công chứng 2014, dẫn đến việc hợp đồng được chứng nhận dựa trên chữ ký, dấu vân tay giả mạo.
Tuy nhiên, khi xét xử phúc thẩm, TAND TP Cần Thơ giữ nguyên việc tuyên vô hiệu hợp đồng và cấp lại đất cho ông K, nhưng xác định không có căn cứ buộc VPCC bồi thường; chuyển trách nhiệm số tiền 450 triệu cho người cháu của ông N, nên không chấp nhận yêu cầu bồi thường của ông N.
Nhiều bạn đọc thắc mắc việc VPCC có lỗi trong trong quy trình công chứng nhưng không phải chịu trách nhiệm gì thì có hợp lý không?
Để giải đáp vấn đề này, PLO ghi nhận ý kiến của một số chuyên gia:
TS.CCV NINH THỊ HIỀN, Trưởng VPCC Ninh Thị Hiền, TP.HCM:
Công chứng viên được công chứng tại 2 thời điểm khác nhau
Cả bản án sơ thẩm và phúc thẩm đều cho thấy có hành vi giả người yêu cầu công chứng. Cụ thể là giả bên bán, chuyển nhượng bằng hành vi sử dụng con dấu hoặc tài liệu giả của cơ quan, tổ chức để qua mặt công chứng viên nhằm thực hiện hành vi vi phạm pháp luật. Khi tham gia giao dịch người yêu cầu công chứng biết rõ mình không phải là chủ sở hữu, sử dụng nhưng cố ý sử dụng giấy tờ tài liệu giả mạo là hành vi cố ý vi phạm pháp luật.
Khi công chứng viên thực hiện đúng thủ tục do pháp luật quy định mà gặp trường hợp giấy tờ, tài liệu bị làm giả tinh vi, công chứng viên không thể phát hiện thì công chứng viên không có lỗi và không chịu trách nhiệm kể cả trách nhiệm bồi thường như phán quyết của toà án cấp phúc thẩm.
Thời điểm công chứng hợp đồng là vào ngày 12-5-2022, lúc này Luật Công chứng năm 2014 chưa quy định "việc ký văn bản công chứng trước sự chứng kiến của công chứng viên phải được chụp ảnh" như Luật Công chứng 2024. Đồng thời, Thông tư số 01/2021/TT-BTP quy định "Nếu công chứng tại trụ sở nhưng những người giao kết hợp đồng (giao dịch) không ký cùng thời điểm thì công chứng viên phải ghi rõ họ tên, thời gian, lý do từng người ký vào hợp đồng (giao dịch)".
Như vậy, công chứng viên được phép công chứng hợp đồng sau khi chứng kiến việc người yêu cầu công chứng ký, xác lập hợp đồng tại hai thời điểm khác nhau.
Để phòng ngừa tranh chấp cho giao dịch có đối tượng là bất động sản công chứng viên phải thực hiện một loạt các hành vi như tiếp nhận yêu cầu công chứng, kiểm tra giấy tờ, tài liệu; hướng dẫn, giải thích cho người yêu cầu công chứng về việc tham gia giao dịch; kiểm tra giao dịch; chứng kiến việc ký, điểm chỉ của người yêu cầu công chứng...
Để phòng ngừa tranh chấp và hạn chế tình trạng giả mạo, trong thời gian đến công chứng viên sẽ được phép khai thác sử dụng thông tin đã có trong các cơ sở dữ liệu quốc gia và các cơ sở dữ liệu khác được công bố để giải quyết hồ sơ công chứng.
Luật sư LÊ VĂN HOAN, Đoàn Luật sư TP.HCM:
Không có mối quan hệ nhân quả giữa lỗi của công chứng viên và việc mất 450 triệu đồng
Cả hai cấp tòa sơ thẩm và phúc thẩm đều thống nhất nhận định VPCC đã vi phạm Luật Công chứng 2014 khi thực hiện công chứng hợp đồng chuyển nhượng mà không đảm bảo tính xác thực của chủ thể giao dịch, dẫn đến việc hợp đồng bị tuyên vô hiệu.
Theo quy định tại Điều 38 Luật Công chứng 2014, tổ chức hành nghề công chứng phải có nghĩa vụ bồi thường thiệt hại cho người yêu cầu công chứng hoặc các cá nhân, tổ chức liên quan nếu lỗi của công chứng viên gây ra thiệt hại trong quá trình thực hành nghiệp vụ. Tuy nhiên, mấu chốt của vấn đề nằm ở chỗ để phát sinh trách nhiệm bồi thường, pháp luật yêu cầu phải có sự hội tụ đầy đủ của các yếu tố: có hành vi vi phạm, có thiệt hại thực tế xảy ra và có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi đó với thiệt hại.
Trong vụ án này, mặc dù quy trình công chứng có sai sót, nhưng thiệt hại về tài sản như bị đơn N trình báo là không có căn cứ chứng minh. Số tiền 450 triệu đồng mà ông N yêu cầu bồi thường được xác định là giao dịch riêng lẻ giữa ông N và người cháu. Việc người cháu thừa nhận nhận tiền từ ông N nhưng không thể chứng minh được đã giao số tiền này cho ông K (chủ đất) hay bất kỳ ai tại VPCC đã khiến số tiền này không được coi là thiệt hại trực tiếp từ hành vi công chứng.
Do đó, không có mối quan hệ nhân quả giữa lỗi của công chứng viên và việc mất số tiền 450 triệu đồng; số tiền này chỉ cấu thành quan hệ giao dịch dân sự riêng giữa ông N và cháu của ông.
Căn cứ theo Điều 584 BLDS, trách nhiệm bồi thường chỉ phát sinh khi có hành vi xâm phạm và thực sự gây ra thiệt hại đến tài sản, quyền hoặc lợi ích hợp pháp của người khác. Như vậy, dù VPCC có lỗi trong việc để xảy ra một giao dịch giả tạo, nhưng vì không có thiệt hại thực tế liên đới được chứng minh, nên việc tòa án không buộc đơn vị này bồi thường là có căn cứ.
Mặc dù vậy, ông N có thể khởi kiện ông T trong một vụ án khác để đòi lại số tiền 450 triệu nêu trên.
TS NGUYỄN TRÍ CƯỜNG, Giảng viên Khoa Luật, Trường Đại học Kinh tế - Luật, ĐHQG TP.HCM:
Công chứng sai quy trình nhưng không phải nguyên nhân trực tiếp gây thiệt hại
Thực tế xét xử tại bản án sơ thẩm đã chỉ ra rằng việc VPCC không kiểm tra, xác minh chặt chẽ nhân thân, dẫn đến việc có người giả mạo ông K ký tên, điểm chỉ là một vi phạm về nghĩa vụ của công chứng viên trong quá trình công chứng.
Việc tòa phúc thẩm tuyên VPCC không phải bồi thường 450 triệu đồng cho ông N, dù thừa nhận quy trình công chứng có sai sót, là một vấn đề gây tranh luận về mặt học thuật nhưng có lập luận thực tế về mối quan hệ nhân quả trong trách nhiệm dân sự.
Theo đó, tòa án cả hai cấp đều ghi nhận công chứng viên đã thiếu thận trọng, không thực hiện đúng nghĩa vụ xác minh nhân thân, dẫn đến việc chứng nhận một hợp đồng có chữ ký và dấu vân tay giả mạo. Theo nguyên tắc chung tại Điều 38 Luật Công chứng năm 2014, tổ chức hành nghề công chứng phải bồi thường thiệt hại cho người yêu cầu công chứng nếu có lỗi gây ra thiệt hại.
Tuy nhiên, tòa án cấp phúc thẩm đã bác bỏ trách nhiệm bồi thường của VPCC căn cứ vào nguyên nhân trực tiếp dẫn đến thiệt hại. HĐXX phúc thẩm cho rằng việc ông N mất tiền là do sự bất cẩn của chính ông khi giao dịch với những đối tượng không rõ lai lịch tại quán cà phê hoặc trước cửa văn phòng mà không có bằng chứng chứng minh việc giao tiền này là hệ quả trực tiếp từ hành vi công chứng.
Nói cách khác, mặc dù VPCC có lỗi trong việc thực hiện thủ tục công chứng nhưng không được coi là nguyên nhân trực tiếp và duy nhất dẫn đến thiệt hại về tài sản của ông N trong trường hợp này.
Việc VPCC không phải chịu trách nhiệm bồi thường trong trường hợp này có thể coi là hợp lý dưới góc độ chứng minh thiệt hại và mối quan hệ nhân quả. Tuy nhiên, không thể chối bỏ hoàn toàn trách nhiệm của công chứng viên và VPCC khi xác định nguyên nhân dẫn đến thiệt hại của khách hàng.
