Căn cứ pháp lý để kết tội bị bãi bỏ, cựu hiệu trưởng ở Hà Nội sẽ trắng án?

Mới đây, ngày 5-5, UBND TP Hà Nội đã có quyết định bãi bỏ toàn bộ Quyết định 22/2013 của UBND TP Hà Nội về dạy thêm, học thêm trên địa bàn.

Quyết định 22/2013 là căn cứ quan trọng mà TAND khu vực 1 - Hà Nội dùng để kết tội cựu nữ hiệu trưởng Trường THCS Ba Đình Nguyễn Thị Bình hồi tháng 3-2026. Bà Bình bị tòa này xử phạt 3 năm tù, cựu kế toán trưởng trường này - bị cáo Phạm Thị Minh Nguyệt bị phạt 24 tháng tù nhưng cho hưởng án treo, cùng về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ.

Nay quyết định nói trên bị bãi bỏ, vậy các khả năng pháp lý sắp tới của vụ án này ra sao? Pháp Luật TP.HCM xin giới thiệu ý kiến các chuyên gia về vấn đề này.

ThS NGUYỄN THỊ THÙY DUNG, giảng viên khoa Luật hình sự Trường ĐH Luật TP.HCM:

Các khả năng tố tụng ở cấp phúc thẩm

Trong vụ án của bị cáo Bình, cáo buộc “lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ” theo Điều 356 BLHS được đặt trên nền tảng cho rằng bị cáo đã thu tiền dạy thêm vượt mức trần quy định tại Quyết định 22/2013 của UBND TP Hà Nội. Tuy nhiên, khi chính quy định này bị Bộ Tư pháp xác định là có nội dung trái luật, vấn đề đặt ra không chỉ dừng ở vi phạm thủ tục hành chính mà còn liên quan trực tiếp đến tính hợp pháp của căn cứ buộc tội.

Ở góc độ lý luận hình sự, cơ sở xác định tội phạm sẽ bị lung lay đáng kể nếu hành vi bị cho là “trái công vụ” lại được đánh giá dựa trên một chuẩn mực quản lý không hợp pháp. Nói cách khác, khi “chuẩn mực bị vi phạm” mất đi tính hợp pháp thì yếu tố “làm trái quy định” - vốn là hạt nhân cấu thành của tội danh - cũng bị ảnh hưởng đáng kể.

Dù vậy, cần lưu ý việc một văn bản bị bãi bỏ không đồng nghĩa đương nhiên làm mất hiệu lực mọi bản án đã tuyên. Cấp phúc thẩm sẽ phải xem xét bản chất của việc bãi bỏ văn bản này.

Nếu văn bản chỉ bị thay thế do thay đổi chính sách quản lý thì chưa chắc ảnh hưởng đến trách nhiệm hình sự của bị cáo tại thời điểm thực hiện hành vi. Nhưng nếu văn bản bị xác định ban hành trái thẩm quyền, trái luật hoặc ngay từ đầu không có giá trị áp dụng hợp pháp thì đây có thể là tình tiết làm thay đổi căn bản việc đánh giá tính trái pháp luật và tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi.

Về hướng xử lý, trong phạm vi thẩm quyền theo quy định của BLTTHS, cấp phúc thẩm có thể cân nhắc nhiều khả năng.

Thứ nhất, HĐXX phúc thẩm có thể hủy án để điều tra, xét xử lại nếu thấy cần làm rõ hiệu lực pháp lý của Quyết định 22/2013, đánh giá lại thiệt hại, xác định lại có hay không yếu tố vụ lợi, động cơ cá nhân hoặc hậu quả thực tế của hành vi. Đây là khả năng khá thực tế nếu hồ sơ vụ án vẫn còn nhiều tranh cãi về chứng cứ và căn cứ pháp lý.

Thứ hai, cấp phúc thẩm có thể sửa án theo hướng tuyên bị cáo không phạm tội nếu thấy hành vi không còn đủ yếu tố cấu thành tội phạm, đặc biệt khi căn cứ được cho là bị vi phạm không còn bảo đảm tính hợp pháp, thiệt hại chưa được xác định rõ hoặc bản chất vụ việc chỉ là sai phạm hành chính - tài chính trong quản lý giáo dục.

Ngoài ra, khả năng đình chỉ vụ án chỉ được đặt ra khi có căn cứ xác định hành vi không cấu thành tội phạm hoặc xuất hiện căn cứ miễn trách nhiệm hình sự theo luật định. Tuy nhiên, trên thực tế tố tụng, cấp phúc thẩm thường thiên về hướng hủy án để điều tra lại hơn là đình chỉ ngay, nhất là trong các vụ án còn tồn tại tranh cãi lớn về chứng cứ và căn cứ pháp lý.

Luật sư LÊ VĂN HOAN, Đoàn Luật sư TP.HCM:

Có thể đình chỉ nếu không có căn cứ buộc tội mới

Theo quy định tại Điều 330 BLTTHS (tính chất của xét xử phúc thẩm), trong bối cảnh bị cáo kháng cáo, TAND TP Hà Nội sẽ là đơn vị chịu trách nhiệm thực hiện quy trình này nhằm đảm bảo tính khách quan và thượng tôn pháp luật.

Trước đó, cấp sơ thẩm đã buộc tội bà Bình về hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ khi cho rằng bị cáo đã có sai phạm trong việc thu tiền dạy thêm, học thêm với mức phí cao hơn mới tối đa theo quy định.

Căn cứ chính mà cấp sơ thẩm sử dụng để định tội chính là Quyết định 22/2013 của UBND TP Hà Nội và Hướng dẫn 5898 của Sở GD&ĐT TP Hà Nội. Đây được xem là các văn bản pháp lý nền tảng để xác định ranh giới giữa đúng và sai, giữa thực thi công vụ và vi phạm pháp luật trong hoạt động giáo dục tại địa phương.

Tuy nhiên, tính hợp pháp của chính các văn bản căn cứ lại không đảm bảo, thậm chí là trái luật theo kết luận của Bộ Tư pháp.

Việc buộc tội bị cáo dựa trên một văn bản trái pháp luật không đảm bảo pháp lý và có dấu hiệu oan khá rõ.

Áp dụng nguyên tắc suy đoán vô tội và yêu cầu về tính chính xác của căn cứ pháp lý luôn được đặt lên hàng đầu. Nếu căn cứ để cấp sơ thẩm buộc tội bị xác định là trái luật thì về mặt logic pháp lý, hành vi của bị cáo không thể bị coi là tội phạm dựa trên những quy định đó.

Nếu cơ quan tiến hành tố tụng không thể đưa ra được các bằng chứng xác thực về những vi phạm khác ngoài hành vi mà cấp sơ thẩm đã kết tội bị cáo thì cấp phúc thẩm cần phải xem xét theo hướng bị cáo không có tội.

Căn cứ Điều 359 BLTTHS, cấp phúc thẩm có thẩm quyền xem xét theo hướng hủy bản án sơ thẩm, đồng thời đình chỉ vụ án vì hành vi của bị cáo không cấu thành tội phạm.

Luật sư NGUYỄN THÀNH CÔNG, Đoàn Luật sư TP.HCM:

Bà Bình thu tiền là không sai nếu đã thỏa thuận với phụ huynh

Theo Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật (Bộ Tư pháp), Quyết định 22/2013 của UBND TP Hà Nội và Hướng dẫn 5898 năm 2013 của Sở GD&ĐT TP Hà Nội là trái quy định tại Thông tư 17/2012 của Bộ GD&ĐT. Tức thời điểm đó việc thu phí học thêm, dạy thêm tùy vào sự thỏa thuận của cha mẹ học sinh với nhà trường. Vì vậy, việc thu tiền của bà Bình, bà Nguyệt nếu đã có sự thỏa thuận giữa nhà trường và phụ huynh thì không sai, đây là điểm mấu chốt của vụ án này. Có nghĩa hành vi của bà Bình, bà Nguyệt không cấu thành tội phạm.

Điểm đặc biệt của vụ án này là khi thực hiện truy cứu trách nhiệm hình sự bà Bình, bà Nguyệt, các cơ quan tiến hành tố tụng căn cứ vào quy định ngành là Quyết định 22/2013 của UBND TP Hà Nội và Hướng dẫn 5898 năm 2013 của Sở GD&ĐT TP Hà Nội khi các văn bản này đang có hiệu lực nên họ không sai phạm.

Nay qua sự phát hiện của Cục Kiểm tra văn bản, Bộ Tư pháp, căn cứ pháp lý chính để buộc tội đã không còn. Vì vậy thuộc trường hợp không có sự việc phạm tội hoặc hành vi không cấu thành tội phạm theo khoản 1, 2 Điều 157 BLTTHS.

Đây cũng là căn cứ mà cấp phúc thẩm được quyền hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ vụ án theo Điều 359 BLTTHS, theo đó tuyên bị cáo không có tội và đình chỉ vụ án.