Trong bối cảnh cuộc hoà đàm với Iran rơi vào bế tắc và nguy cơ căng thẳng leo thang, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đang tìm cách hướng các nguồn lực của Iran vào việc giúp các đồng minh của Mỹ ở vùng Vịnh tái thiết sau những thiệt hại do Tehran gây ra.
Mỹ tính dùng tài sản của Iran để bồi thường cho các đồng minh vùng Vịnh
Tuần qua, truyền thông Mỹ đưa tin rằng chính quyền Tổng thống Trump đang xem xét kế hoạch sử dụng tài sản bị đóng băng của Iran để bồi thường cho các đồng minh khu vực về những thiệt hại liên quan chiến sự. Một nguồn tin nói với hãng tin Reuters rằng Washington cũng sẽ xem xét sử dụng những tài sản đó để hỗ trợ sửa chữa những tổn thất trong quá khứ và bất kỳ thiệt hại tiềm tàng nào trong tương lai.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent được cho là đã giao nhiệm vụ cho một nhóm chuyên trách lập báo cáo đánh giá toàn diện về chi phí thiệt hại mà các đồng minh vùng Vịnh phải gánh chịu kể từ khi leo thang căng thẳng, cũng như tìm hiểu các phương án sử dụng tài sản của Iran để bù đắp những tổn thất đó. Hiện chưa có tuyên bố chính thức nào xác nhận việc Bộ Tài chính Mỹ có ý định sử dụng tài sản của Iran để hỗ trợ các đồng minh của mình ở vùng Vịnh.
Đáp lại thông tin trên, Thứ trưởng Ngoại giao Iran - ông Kazem Gharibabadi nói rằng các quốc gia trong khu vực "không có quyền đòi bồi thường", thêm rằng tài sản của Iran "không phải là chiến lợi phẩm của Washington cũng không phải là quỹ thanh toán cho các đồng minh của họ".
Viết trên mạng xã hội X, ông Gharibabadi cho biết bất kỳ việc tịch thu, chuyển giao hoặc phân bổ tài sản của Iran mà không có sự đồng ý của chính phủ Iran sẽ cấu thành "một hành vi sai trái quốc tế mới". Thứ trưởng ngoại giao Iran nói thêm rằng động thái như vậy cũng sẽ dẫn đến "phản ứng thích đáng" từ Tehran, nhưng không nêu rõ chi tiết.
Ông Gharibabadi cho biết một số chính quyền khu vực đã đặt lãnh thổ và cơ sở vật chất của họ "phục vụ cho hành động gây hấn chống lại Iran" và do đó không có quyền đòi bồi thường. Ngược lại, ông nói rằng các chính phủ đó phải bồi thường đầy đủ cho Iran về những thiệt hại đã gây ra.
Bằng cách liên kết trực tiếp các tài sản bị đóng băng với sự tàn phá do các cuộc xâm nhập tên lửa của Iran gây ra đối với các đồng minh vùng Vịnh, Mỹ muốn thiết lập một biện pháp răn đe kinh tế chống lại các cuộc oanh tạc xuyên biên giới tiếp theo, theo tờ Kyiv Post.
Tác động đến cục diện hòa đàm
Ý tưởng sử dụng tài sản của Iran (ước tính hơn 100 tỉ USD) để chi trả cho việc tái thiết vùng Vịnh xuất hiện khi Iran và Mỹ đang tranh luận về việc có nên trả lại một phần số tiền đó cho Tehran như một phần của bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào hay không.
Tuy nhiên, các cuộc đàm phán đến nay không mang lại đột phá và căng thẳng quân sự tiếp tục gia tăng khi Iran tuần qua đã tập kích vào các căn cứ của Mỹ ở các quốc gia vùng Vịnh lân cận là Kuwait và Bahrain, trong khi Washington tấn công các "trạm radar giám sát bờ biển của Iran" ở Goruk và trên đảo Qeshm.
Việc giải phóng hàng tỉ USD tài sản bị phong tỏa là một trong những yêu cầu của Iran trong đàm phán với Mỹ, bên cạnh yêu cầu dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ và quốc tế, dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran, cũng như chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hành động thù địch trên tất cả các mặt trận khu vực, kể cả Lebanon.
Theo thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015, Iran lẽ ra sẽ được tiếp cận dần dần số tài sản bị phong tỏa, và Tehran sẽ cắt giảm chương trình hạt nhân của mình để đổi lấy việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt. Ông Trump đã đơn phương rút khỏi thỏa thuận vào năm 2018. Truyền thông Iran đưa tin rằng Iran hiện đang tìm cách giải phóng 24 tỉ USD tiền bị đóng băng như một phần của thỏa thuận ngừng bắn, trong đó sẽ giải phóng một nửa số tiền khi ký kết thỏa thuận và nửa còn lại sẽ được giải phóng vào giai đoạn sau.
Theo đài Fox News, việc Mỹ quyết định dùng tài sản bị đóng băng của Iran để bồi thường cho các đồng minh vùng Vịnh có thể giáng một đòn mới vào thỏa thuận ngừng bắn mong manh giữa Mỹ với Iran. Bằng cách chuyển trọng tâm sang sử dụng các khoản dự trữ bị phong tỏa để tái thiết các đồng minh như Kuwait và Bahrain, chính quyền Tổng thống Trump dường như đang bác bỏ tối hậu thư trị giá hàng tỉ USD của Iran.
Trả lời phỏng vấn của đài CNN tuần qua, ông Mohsen Rezaee - cố vấn quân sự của Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Mojtaba Khamenei - nói rằng “các cuộc đàm phán đang bế tắc”. Ông Rezaee nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận tiềm năng nào với Mỹ vẫn phụ thuộc vào việc giải phóng tài sản bị phong tỏa của Iran ra nước ngoài, đồng thời mô tả vấn đề này như một phép thử về mức độ nghiêm túc của Washington.
"Quyết định nằm trong tay ông Trump. Nếu ông Trump muốn đạt được thỏa thuận với Iran, khoản tiền 24 tỉ USD là một phép thử về lòng tin mà Mỹ phải vượt qua. Một khi vượt qua được, con đường sẽ được mở ra” - ông Rezaee nói, thêm rằng "đây là tiền của chúng tôi, không phải tiền của Mỹ".
Trong khi đó, các quan chức Mỹ lo ngại rằng việc giải tỏa các khoản đó ở giai đoạn này sẽ tước đi của Washington một lợi thế quan trọng trong quá trình đàm phán với Tehran. Trong chương trình Meet the Press của đài NBC News hôm 6-7, Tổng thống Trump tuyên bố sẽ không giải phóng hàng tỉ USD tài sản của Iran trước khi đạt được thỏa thuận ngừng bắn lâu dài nhằm chính thức chấm dứt cuộc chiến.
Mặc dù ông Trump cho biết rằng Mỹ và Iran đang "rất gần" tới việc đạt được thỏa thuận, nhưng cảnh báo rằng nếu hai bên không đạt được thỏa thuận trong thời gian tới, Mỹ sẽ lại sử dụng biện pháp quân sự.
Các giới hạn pháp lý của việc tái phân bổ tài sản
Đóng băng là một biện pháp hạn chế tạm thời ngăn cản một quốc gia tiếp cận hoặc chuyển nhượng tài sản trong khi quyền sở hữu vẫn không thay đổi. Quốc gia có chủ quyền vẫn giữ quyền sở hữu hợp pháp đối với các tài sản đó, theo tạp chí The Beiruter (Lebanon).
Đóng băng tài sản thường được sử dụng trong trừng phạt và nhìn chung được coi là hợp pháp khi được áp dụng theo luật pháp trong nước, nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc hoặc các biện pháp đối phó được công nhận.
Tịch thu liên quan việc tước đoạt vĩnh viễn quyền sở hữu và chuyển giao tài sản cho bên khác. Luật quốc tế xử lý việc tịch thu thận trọng hơn nhiều vì tài sản chủ quyền thường được bảo vệ bởi nguyên tắc miễn trừ quốc gia, đặc biệt là dự trữ của ngân hàng trung ương và tài sản được sử dụng cho các chức năng chủ quyền.
Theo luật pháp trong nước của Mỹ, Washington có thể ban hành luật cho phép tịch thu hoặc xử lý đối với một số tài sản nhất định của Iran. Đối với luật quốc tế, câu trả lời không rõ ràng như vậy.
Không có quy tắc chung nào của luật quốc tế cho phép một quốc gia đơn phương tịch thu tài sản chủ quyền của một quốc gia khác và chuyển giao chúng cho bên thứ ba nếu không có: 1/Sự đồng ý của quốc gia bị ảnh hưởng; 2/Một quyết định ràng buộc của Hội đồng Bảo an; 3/Một phán quyết quốc tế hoặc phán quyết trọng tài; 4/ Một ngoại lệ được công nhận theo luật quốc tế.
Nguyên tắc miễn trừ chủ quyền vẫn là một trở ngại lớn. Luật quốc tế nói chung bảo vệ tài sản nhà nước, đặc biệt là tài sản của ngân hàng trung ương, khỏi các biện pháp cưỡng chế thi hành. Do đó, nếu không có sự ủy quyền của Hội đồng Bảo an hoặc một phán quyết từ cơ quan tài phán quốc tế, bất kỳ động thái nào của Mỹ nhằm chuyển hướng hoặc sử dụng các tài sản có chủ quyền của Iran nhiều khả năng vẫn sẽ gây tranh cãi về mặt pháp lý và có thể đối mặt các thách thức theo luật pháp quốc tế.
