Bước vào những tháng đầu năm 2026, Cuba đang trải qua một giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ và đầy thách thức.
Không chỉ dừng lại ở việc ứng phó với những khó khăn kinh tế thông thường, quốc đảo Caribe này đang triển khai một loạt các giải pháp đồng bộ từ trung ương đến địa phương, từ vĩ mô đến từng hộ gia đình, nhằm thích nghi với bối cảnh năng lượng mới sau các quyết định hành pháp gần đây từ Washington.
Bức tranh tại Cuba hiện nay không chỉ có những gam màu của sự khó khăn, mà nổi bật lên là tinh thần chủ động, sự linh hoạt trong quản trị và những bước đi quyết liệt hướng tới tự chủ năng lượng bền vững.
Sắc lệnh ngày 29-1 của Mỹ và áp lực lên nguồn cung
Vào ngày 29-1, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã ký ban hành một sắc lệnh áp đặt các mức thuế quan trừng phạt lên bất kỳ quốc gia hoặc thực thể thứ ba nào thực hiện việc vận chuyển hoặc cung cấp nhiên liệu cho Cuba.
Trao đổi với báo chí, ông Rogelio Polanco Fuentes, Đại sứ Cuba tại Việt Nam, nhận định các quyết định này đã tạo ra một cuộc phong tỏa năng lượng toàn diện, buộc Cuba phải đối mặt với bài toán hóc búa về nguồn cung nhiên liệu cho phát điện, giao thông và sản xuất.
Tuy nhiên, thay vì bị động, thông điệp từ Havana rất rõ ràng: Cuba sẽ không chấp nhận sự bế tắc, mà chọn cách tăng cường nội lực và chuyển đổi mô hình để tồn tại và phát triển.
Giải pháp chiến lược và dài hạn nhất mà Cuba đang ráo riết triển khai là đẩy nhanh quá trình chuyển đổi năng lượng. Nhận thức rõ sự phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu là một điểm yếu, Chính phủ nước này đã dồn toàn lực vào các nguồn năng lượng tái tạo.
"Năm qua, một thành tựu đáng ghi nhận là việc Cuba đã hoàn thành xây dựng các công viên năng lượng mặt trời với tổng công suất lên tới 1.000 MW. Con số này không chỉ là thống kê kỹ thuật, mà là trụ cột để đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia trong trung hạn. Đầu tư vào điện gió và sinh khối cũng đang được thúc đẩy song song", ông Rogelio Polanco cho biết.
Linh hoạt để không ai bị bỏ lại phía sau
Trong bối cảnh khó khăn, bộ máy hành chính của Cuba đang tự làm mới mình để phản ứng nhanh hơn với các nhu cầu của người dân.
Theo báo Girón - cơ quan báo chí chính thức của tỉnh Matanzas, Hội đồng Nhà nước đã thông qua một quyết định chưa từng có: Miễn nhiệm các chức năng lao động thường ngày cho các đại biểu HĐND cấp thành phố. Điều này có nghĩa là các đại biểu này sẽ tạm rời bỏ công việc chuyên môn của mình để dành toàn bộ thời gian bám sát địa bàn.
Mục tiêu của chính sách này là để đảm bảo các đại biểu có thể thường trực lắng nghe, giải quyết các vấn đề nóng của cử tri như thực phẩm, năng lượng và kiểm soát giá cả. Các hội đồng phổ thông (consejos populares) cũng được trao quyền chủ động hơn trong việc kiểm soát các đơn vị cung ứng dịch vụ tại địa phương.
Đây là bước đi nhằm tối ưu hóa nguồn lực quản lý, đảm bảo không một tiếng nói nào của người dân bị bỏ sót trong bối cảnh phức tạp hiện nay.
Một ví dụ điển hình khác cho tư duy "sống chung với lũ" một cách chủ động là tại huyện Los Palacios, tỉnh Pinar del Río. Tại đây, chính quyền địa phương không ngồi chờ điện lưới quốc gia.
Chia sẻ trên tờ Granma - cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Cuba, ông José Ramón Cabrera Miranda, Chủ tịch HĐND huyện, cho biết địa phương đã triển khai lắp đặt 19 hệ thống điện mặt trời (kèm pin lưu trữ) cho các cơ sở dịch vụ thiết yếu nhất.
Kết quả là ngay cả khi mất điện lưới hơn 12 tiếng, các hoạt động dân sinh cốt lõi vẫn diễn ra bình thường. Cụ thể, bốn văn phòng ngân hàng vẫn mở cửa, máy tính vẫn chạy, người dân vẫn có thể rút tiền, nộp thuế, mở tài khoản - những việc mà trước đây sẽ tê liệt hoàn toàn nếu không có điện lưới.
Nhà tang lễ và các phòng trực cấp cứu đều có điện. Tại nhà chờ sinh, các thai phụ không còn phải chịu cảnh tối tăm, quạt vẫn quay và điện thoại vẫn được sạc để liên lạc với gia đình.
Còn trong lĩnh vực hành chính công, văn phòng đăng ký hộ tịch, Cục Thuế (ONAT), văn phòng thu tiền phạt hành chính vẫn hoạt động liên tục.
Điều đặc biệt là nguồn kinh phí cho dự án này được trích từ quỹ đóng góp phát triển địa phương và việc lắp đặt được thực hiện bởi chính những người thợ địa phương.
Anh Alexander Sarría, một lao động tự do tại địa phương, đã tình nguyện lắp ráp các hệ thống này miễn phí với suy nghĩ giản đơn: "Làm cho huyện nhà cũng là làm lợi cho chính mình và những người hàng xóm".
Sự khan hiếm nhiên liệu cũng buộc Cuba phải áp dụng các biện pháp phân phối cực kỳ chặt chẽ, dựa trên nguyên tắc công bằng và minh bạch.
Tập đoàn CIMEX đã triển khai nền tảng ứng dụng Ticket để quản lý việc bán xăng dầu. Theo đó, người dân có thể đăng ký xếp hàng qua ứng dụng, biết rõ ngày giờ đến lượt mua, tránh cảnh xếp hàng vật lý dài dằng dặc. Giới hạn mua tối đa 20 lít/lần để đảm bảo nhiều người được tiếp cận nhiên liệu nhất có thể.
Phát biểu trên chương trình Mesa Redonda (Bàn Tròn) của Viện Phát thanh và Truyền hình Cuba, Bộ trưởng Bộ Giao thông Eduardo Rodríguez Dávila thông báo vẫn duy trì các chuyến bay và cảng biển, nhưng giao thông đường bộ và đường sắt phải điều chỉnh giảm tần suất.
Cụ thể, tàu hỏa quốc gia chạy 8 ngày/chuyến, xe khách liên tỉnh duy trì 1 chuyến/ngày. Các danh sách chờ (standby) bị tạm ngưng để tránh việc người dân tụ tập chờ đợi trong vô vọng tại các bến xe.
Khi trường học tự tìm đến học sinh
Ngành giáo dục Cuba, vốn là niềm tự hào của quốc gia này, đang phải đối mặt với thách thức lớn về giao thông và thiếu hụt điện năng.
Tuy nhiên, cũng tại chương trình Mesa Redonda (Bàn Tròn), Bộ trưởng Giáo dục Naima Trujillo Barreto và Bộ trưởng Giáo dục Đại học Walter Baluja García đã đưa ra các giải pháp thích ứng rất cụ thể, với phương châm duy trì việc học bằng mọi giá.
Cụ thể, Đại học Tổng hợp La Habana và nhiều trường khác chuyển sang mô hình bán tập trung trong 30 ngày. Các hoạt động không thiết yếu bị cắt giảm, ưu tiên tối đa nguồn lực cho các môn học cốt lõi. Hội nghị Đại học 2026 cũng được hoãn lại để tiết kiệm chi phí.
Còn ở bậc phổ thông, các đơn vị, nhà trường triển khai chiến lược ưu tiên tuyệt đối cho hình thức học trực tiếp đối với cấp tiểu học và mầm non. Đối với THCS và THPT, các giải pháp được tùy biến theo điều kiện từng trường.
Tại huyện San Cristóbal (tỉnh Artemisa), bài toán hóc búa nhất không chỉ là thiếu điện, mà là sự đứt gãy của hệ thống giao thông đưa đón học sinh. Trước tình thế này, chính quyền địa phương đã kích hoạt một chiến lược táo bạo: Nếu học sinh không thể đến trường, trường học sẽ được "chia nhỏ" để đến gần học sinh.
Trao đổi với PLO, nhà báo Yemmi Valdés Ramos, Đài Truyền hình Artemisa, cho biết địa phương đã thực hiện một cuộc "đại phẫu" mạng lưới trường lớp để thích ứng.
"Địa phương đã thực hiện nhiều biện pháp trong giáo dục, chủ yếu là sắp xếp lại mạng lưới trường học và tái bố trí người lao động để tránh việc di chuyển, cùng với đó là phân bổ học sinh cấp 3 về các trường gần nơi các em cư trú," bà Yemmi Valdés chia sẻ.
Theo đó, học sinh cấp 3 hiện được bố trí học các môn cơ bản ngay tại các trường cấp 2 hoặc trung tâm giáo dục hỗn hợp gần nhà nhất. Giải pháp này được áp dụng phủ khắp trên toàn địa bàn huyện, bao gồm cả những khu vực miền núi hiểm trở.
Phân tích kỹ hơn về chiến lược này với PLO, bà Anabel Durán Reyes, Trưởng phòng GD&ĐT huyện San Cristóbal, giải thích về quy trình mà địa phương đã thực hiện. Cụ thể, ngành giáo dục đã rà soát nơi ở của toàn bộ giáo viên.
Nếu một giáo viên cấp 3, hoặc một giáo viên cấp 2 có bằng cử nhân một chuyên ngành nhất định, sinh sống tại khu dân cư nào, họ sẽ được phân công dạy ngay tại khu dân cư đó để đảm bảo tính liên tục của việc học.
Dù vậy, việc đưa học sinh lớn về học ghép tại cơ sở của học sinh nhỏ cũng tạo ra áp lực lớn về phòng ốc. Giải pháp chia ca đã được áp dụng triệt để.
"Tại khu vực Niceto Pérez thuộc vùng núi Turquino, do ít phòng học, buổi sáng trường tiểu học hoạt động bình thường. Buổi chiều, chúng tôi luân phiên dành không gian đó cho việc giảng dạy học sinh THCS và THPT," bà Anabel Durán cho biết thêm.
Các trường mầm non, nhà trẻ tư thục tại huyện San Cristóbal cũng được trang bị các bộ kít năng lượng mặt trời. Cô Roxana Almenares Rodríguez, giám đốc nhà trẻ Félix Alberto Cordero, chia sẻ với PLO sự phấn khởi khi hệ thống điện mặt trời 800W giúp cô duy trì ánh sáng, quạt mát và nồi cơm điện cho trẻ, với chi phí lắp đặt hợp lý và được bảo hành dài hạn.
Bảo vệ sự sống trong điều kiện ngặt nghèo
Ngành y tế, đặc biệt là các dịch vụ duy trì sự sống như chạy thận nhân tạo, vẫn là ưu tiên số một trong bối cảnh này. Trao đổi với PLO, Tiến sĩ Orosmán Cuesta Panaco, Giám đốc Chương trình lọc máu tại tỉnh Artemisa, cho biết trước tình trạng thiếu nhiên liệu vận chuyển bệnh nhân, tỉnh đã kích hoạt các biện pháp khẩn cấp, gồm:
Thứ nhất, sơ tán y tế: Những bệnh nhân chạy thận ở các vùng xa (như xã Bahía Honda) được đưa về lưu trú tập trung tại "Nhà người bệnh thận" ở gần bệnh viện để không phải di chuyển hàng ngày.
Thứ hai, sắp xếp lại lịch trình: Các ca chạy thận được gom lại vào các ngày thứ hai, tư và sáu, tối ưu hóa việc sử dụng máy móc và năng lượng điện tại bệnh viện.
Thứ ba, ưu tiên nguồn lực: Dù cắt điện ở đâu, các bệnh viện và trung tâm y tế luôn được ưu tiên cấp điện và dầu máy phát.
Còn tại Santiago de Cuba - Thành phố với địa hình đồi núi phức tạp, tinh thần vượt khó càng được nâng lên. Theo tờ Granma, sau những thiệt hại của bão Imelda và Melissa năm 2025, người dân nơi đây đang vừa tái thiết sau thiên tai, vừa ứng phó với thiếu hụt năng lượng.
Bất chấp khó khăn, Bệnh viện Saturnino Lora và Bệnh viện Nhi miền Nam vẫn tiếp tục các công trình tu sửa, nâng cấp khoa Sơ sinh và các phòng bệnh nội trú, cho thấy nỗ lực không ngừng nghỉ trong việc đảm bảo chất lượng khám chữa bệnh.
Các mô hình hệ thống chăm sóc gia đình (SAF) được mở rộng, cung cấp suất ăn giá rẻ và đảm bảo dinh dưỡng cho người già neo đơn và người yếu thế.
Bà Yaneydis Hechavarría Batista, Chủ tịch HĐND TP, khẳng định chiến lược phục hồi không chỉ là sửa chữa nhà cửa, mà là hồi sinh các thiết chế văn hóa, giáo dục ngay trong lòng các khu dân cư ngoại vi, giảm bớt sự cách biệt và khó khăn cho người dân.
Còn tại Đảo Thanh niên (Isla de la Juventud), lãnh đạo địa phương cho biết do đặc thù địa lý tách biệt, địa phương đã áp dụng một bộ biện pháp "thời chiến" nghiêm ngặt nhất để tiết kiệm năng lượng, gồm: (i) Cắt điện luân phiên theo chu kỳ 4 tiếng; (ii) Tắt hoàn toàn điện tại các tòa nhà hành chính vào 3 ngày cuối tuần (từ thứ 6 đến hết Chủ nhật); (iii) Ngắt vĩnh viễn các lò nướng điện và điều hòa không khí tại công sở; (iv) Dừng 100% các dự án đầu tư xây dựng mới để dồn nguồn lực cho vận hành; (v) Thu hồi nhiên liệu từ các máy phát điện ở trường học (do học sinh đã nghỉ hoặc chuyển sang học tại nhà) để cấp cho các cơ sở y tế và sản xuất thiết yếu; (vi) Thành lập hội đồng năng lượng họp hàng ngày để kiểm điểm việc tiêu thụ điện, ai vi phạm sẽ bị cắt điện cá nhân...
Những gì đang diễn ra tại Cuba không chỉ là câu chuyện về sự thiếu thốn, mà là một bài học sống động về khả năng thích ứng. Đối mặt với sắc lệnh siết chặt nguồn cung năng lượng từ bên ngoài, Cuba đã chọn cách quay vào bên trong: Tối ưu hóa quản trị, minh bạch hóa phân phối, và quan trọng nhất là khơi dậy sức mạnh của cộng đồng và khoa học công nghệ.
Như lời của một người dân tại huyện Los Palacios khi nhìn thấy những bóng đèn đường sáng lên nhờ năng lượng mặt trời: "Đây là ánh sáng của hi vọng". Dù con đường phía trước còn nhiều chông gai, với những giải pháp căn cơ và tinh thần đoàn kết, người dân Cuba đang chứng minh rằng họ luôn tìm thấy lối đi ngay cả trong những hoàn cảnh ngặt nghèo nhất.
