Trước khi chiếc chuyên cơ Air Force One hạ cánh xuống sân bay Bắc Kinh vào ngày 13-5 bắt đầu chuyến thăm của Tổng thống Mỹ Donald Trump sau gần 9 năm, quan hệ giữa Washington và Bắc Kinh đã rơi xuống mức rất thấp kể từ khi hai nước bình thường hóa quan hệ ngoại giao vào năm 1979.
Trong suốt 18 tháng qua, kể từ khi ông Trump tái đắc cử, thế giới đã chứng kiến sự leo thang của các rào cản thuế quan "ăn miếng trả miếng", những cuộc tập trận quy mô lớn quanh khu vực eo biển Đài Loan và một cuộc chiến công nghệ căng thẳng trong lĩnh vực bán dẫn và trí tuệ nhân tạo (AI) giữa Mỹ và Trung Quốc.
Sự ngờ vực giữa hai bên đã trở thành hệ tư tưởng chủ đạo, khi Washington coi Trung Quốc là "đối thủ hiện hữu" đối với trật tự thế giới do Mỹ lãnh đạo, còn Bắc Kinh nhìn nhận các chính sách của Mỹ là nỗ lực nhằm "bao vây, kìm hãm và chèn ép" sự phát triển của mình.
Tốt đẹp, chừng mực
Chiều 15-5, ông Trump đã rời Trung Quốc sau hai ngày hội đàm cùng Chủ tịch Tập Cận Bình. Đánh giá về kết quả đạt được, lãnh đạo hai nước đã dành cho nhau những lời tán dương và khẳng định tiến triển trong việc ổn định mối quan hệ mà cả hai bên cùng đồng thuận là "quan trọng nhất thế giới".
"Tổng thống Trump kỳ vọng đưa nước Mỹ vĩ đại trở lại, còn tôi cam kết dẫn dắt nhân dân Trung Quốc thực hiện công cuộc phục hưng vĩ đại dân tộc Trung Hoa" - ông Tập phát biểu, nhấn mạnh thêm rằng cả hai nước nên triển khai "những đồng thuận quan trọng" đã đạt được. Ông Tập cho biết Mỹ và Trung Quốc đã nhất trí về một "định hướng mới" cho quan hệ song phương, xây dựng dựa trên sự "ổn định chiến lược mang tính xây dựng".
Tổng thống Trump đã mô tả chuyến thăm lần này "rất thành công, gây tiếng vang thế giới và không thể nào quên". Ông cũng gọi ông Tập là "một người bạn cũ của tôi" và bày tỏ sự "tôn trọng sâu sắc" đối với nhà lãnh đạo Trung Quốc.
Nếu nhìn vào diễn ngôn ngoại giao có thể đánh giá rằng cuộc gặp thượng đỉnh Trung - Mỹ thành công tốt đẹp.
Song cho đến khi ông Trump rời Bắc Kinh, vẫn chưa có thỏa thuận lớn hay bước đột phá mang tính quyết định nào được công bố chính thức. Rất ít các chính sách lớn cụ thể được hai bên thống nhất.
Nhớ lại chuyến thăm Trung Quốc lần trước vào tháng 11-2017 của ông Trump, hai bên đã ký kết các thỏa thuận thương mại trị giá hơn 250 tỉ USD trên nhiều lĩnh vực, giúp ông Trump thể hiện nỗ lực cá nhân trong việc thu hẹp thâm hụt thương mại của Mỹ với Trung Quốc. So với chuyến thăm đó, "thắng lợi" thực sự của chuyến thăm lần này có lẽ nằm ở chính các cuộc hội đàm trong những lĩnh vực bất đồng đã được diễn ra, hơn là những hợp đồng hàng chục tỉ USD được công bố chính thức từ hai bên.
Hai bên chưa cho thấy sự đột phá trong lĩnh vực thương mại trong chuyến thăm. Việc thiếu vắng một lộ trình rõ ràng cho việc dỡ bỏ thuế quan sau các cuộc đàm phán cho thấy cả hai bên vẫn chưa cho thấy sự nhượng bộ. Một thành tựu bước đầu trong lĩnh vực thương mại chính là việc Nhà Trắng cho biết cả hai nhà lãnh đạo đã nhất trí thành lập một "Hội đồng Thương mại" (Board of Trade) nhằm quản lý quan hệ song phương mà không cần phải tái khởi động các cuộc đàm phán về thuế quan. Tuy nhiên, còn cần rất nhiều nỗ lực để các cơ chế này đi vào vận hành đầy đủ trong tương lai.
Sự hiện diện của các một loạt các CEO và tỉ phú công nghệ hàng đầu nước Mỹ trong phái đoàn Mỹ cho thấy toan tính của ông Trump nhằm sử dụng "ngoại giao doanh nghiệp" làm chất xúc tác. Các thông tin như Trung Quốc đã đồng ý mua 200 máy bay Boeing cũng như các sản phẩm nông nghiệp Mỹ là những "chiến thắng" mà ông Trump có thể mang về cho cử tri Mỹ. Song chúng chưa chạm tới được những vấn đề cấu trúc như trợ cấp công nghiệp hay quyền sở hữu trí tuệ mà Mỹ và các quốc gia phương Tây đang cáo buộc Trung Quốc vi phạm.
Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ đối với chất bán dẫn tiên tiến và thiết bị sản xuất chip nhằm hạn chế khả năng tiếp cận của Trung Quốc vào công nghệ AI hàng đầu vẫn được duy trì. AI được kỳ vọng là một phần quan trọng của các cuộc hội đàm nhưng không có thỏa thuận nào được đề cập. Điều này phản ánh một sự cạnh tranh chiến lược không khoan nhượng giữa hai nước thay vì một cam kết hợp tác chặt chẽ vì sự ổn định của trật tự toàn cầu.
Có thể nói, cuộc gặp thượng đỉnh giữa hai lãnh đạo Trung-Mỹ năm 2026 không thay đổi được bản chất của sự cạnh tranh mang tính thế kỷ giữa hai siêu cường.
Loạt thông điệp chú ý từ Trung Quốc
Một trong những thay đổi rõ nét nhất sau hội nghị thượng đỉnh Trung - Mỹ chính là việc Bắc Kinh bắt đầu gắn chặt vấn đề Đài Loan với quan hệ kinh tế tổng thể với Mỹ. Trong suốt hơn một năm qua, Đài Loan phần lớn chỉ được xem là một trong nhiều điểm bất đồng - đặc biệt là xoay quanh lĩnh vực bán dẫn, quan hệ thương mại Mỹ - Đài và các hợp đồng bán vũ khí của Mỹ cho Đài Bắc.
Tuy nhiên, những thông điệp phát đi từ Bắc Kinh trong bài phát biểu của ông Tập cho thấy Trung Quốc sẽ xem xét cách tiếp cận của Mỹ đối với vấn đề Đài Loan như điều kiện tiên quyết cho sự ổn định kinh tế dài hạn giữa hai bên.
Trong ngày hội đàm đầu tiên 14-5, ông Tập nhấn mạnh: "Đài Loan vẫn là vấn đề quan trọng nhất trong quan hệ Mỹ - Trung. Việc xử lý sai lầm vấn đề này có thể đẩy quan hệ hai nước vào tình thế hết sức nguy hiểm". Thông điệp lần này cho thấy Đài Loan đang ngày càng trở thành một "điều kiện tiên quyết" cho quan hệ thương mại song phương.
Có thể thấy, Đài Loan luôn là "lằn ranh đỏ" của Bắc Kinh và hiện tại vấn đề này dường như đang trở thành một công cụ mà Trung Quốc đang sử dụng để gây áp lực trực tiếp lên các lĩnh vực hợp tác thương mại, công nghệ và ngoại giao toàn diện.
Bên cạnh đó, cuộc chiến tại Iran đã phần nào phủ bóng lên hội nghị thượng đỉnh - sự kiện vốn được kỳ vọng sẽ tập trung vào các vấn đề song phương trong lĩnh vực thương mại và công nghệ.
Ông Trump khẳng định ông Tập đã cam kết sẽ ngăn chặn việc cung cấp thiết bị quân sự cho Iran. Bộ Ngoại giao Trung Quốc tuyên bố Bắc Kinh đang nỗ lực không ngừng nghỉ để giúp chấm dứt xung đột. Đây được xem là một sự thừa nhận rằng Trung Quốc đang giữ vai trò quan trọng để thúc đẩy Iran bước vào bàn đàm phán.
Việc hai nhà lãnh đạo Trung Quốc và Mỹ nhất trí về việc eo biển Hormuz "phải được giữ thông suốt để hỗ trợ dòng chảy năng lượng tự do" đã mang lại hy vọng về việc hạ nhiệt lạm phát toàn cầu.
Tuy nhiên, có thể nói thế giới vẫn đang chứng kiến một trật tự "lưỡng cực thực dụng" giữa Mỹ và Trung Quốc, nơi hợp tác chỉ diễn ra ở những mảng lợi ích giao thoa. Công nghệ vẫn là hố ngăn cách lớn nhất giữa hai nước. Sự chia rẽ trong công nghệ, quản trị AI và an ninh mạng có thể dẫn đến viễn cảnh “một thế giới, hai hệ thống công nghệ” trong tương lai.
Điểm tích cực sau hội nghị thượng đỉnh chính là việc thiết lập khung đối thoại và lời mời Chủ tịch Tập Cận Bình tới Nhà Trắng vào tháng 9 tới. Đây là minh chứng cho thấy cả hai nhà lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc đều nhận ra rằng cái giá của một sự đổ vỡ quan hệ là quá đắt trong bối cảnh bầu cử Quốc hội Mỹ đang cận kề vào tháng 11 sắp tới và kinh tế Trung Quốc cần sự ổn định. Nhìn lại toàn cảnh, thượng đỉnh giữa hai lãnh đạo Trung-Mỹ tại Bắc Kinh là một thắng lợi về mặt hình ảnh nhưng là một bước đi thận trọng về mặt thực chất.
Cơ hội và thách thức với các nước
Đối với các nước và Việt Nam, kết quả của hội nghị thượng đỉnh Trung - Mỹ lần này mang lại cả những cơ hội vàng và những thách thức địa chính trị cực kỳ phức tạp. Việc Mỹ và Trung Quốc ưu tiên ổn định thương mại và tránh xung đột giúp Việt Nam và các quốc gia trong khu vực giảm bớt áp lực "chọn bên" trong ngắn hạn, đồng thời có thêm không gian để thu hút dòng vốn dịch chuyển chuỗi cung ứng công nghệ cao.
Song, khi Đài Loan trở thành điều kiện tiên quyết trong các thỏa thuận kinh tế của Bắc Kinh và Mỹ thắt chặt kiểm soát chip bán dẫn AI, các nước và Việt Nam cần phải cực kỳ khéo léo để không bị cuốn vào các biện pháp trừng phạt chéo hoặc trở thành "vùng đệm" cho những tranh chấp về quy tắc xuất xứ hàng hóa.
Trong một thế giới mà Mỹ và Trung Quốc đang thiết lập một "trật tự mới", vị thế của Việt Nam nói riêng và các nước nói chung như một cầu nối trung gian sẽ là tài sản chiến lược quý giá nhất, nhưng cũng đòi hỏi một chính sách ngoại giao cân bằng động thông minh và nhạy bén.
