Ngày 30-1, Sở Y tế TP.HCM tổ chức chương trình tập huấn trực tuyến nhằm cập nhật hướng dẫn chẩn đoán, điều trị và các biện pháp phòng, chống bệnh do virus Nipah cho các đơn vị y tế, bệnh viện trên địa bàn.
Ổ chứa tự nhiên của virus Nipah được xác định chủ yếu là dơi ăn quả
BS CKII Phan Vĩnh Thọ, Trưởng khoa Nhiễm D, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM, cho biết bệnh do virus Nipah là bệnh lây truyền từ động vật sang người. Ổ chứa tự nhiên của virus được xác định chủ yếu là dơi ăn quả (chi Pteropus). Đáng lưu ý, Nipah không chỉ tồn tại trong ổ chứa tự nhiên mà còn có thể liên quan đến các vật chủ trung gian.
Trong các chuỗi lây truyền của những vụ dịch đã ghi nhận, heo và ngựa được xem là vật chủ trung gian có bằng chứng liên quan, góp phần truyền virus sang người trong một số bối cảnh dịch tễ.
BS Thọ cho biết trên bản đồ dịch tễ, khu vực có sự hiện diện của dơi Pteropus phân bố rộng tại nhiều quốc gia châu Á. Việt Nam cũng ghi nhận sự hiện diện của dơi ăn quả (Pteropus), tuy nhiên chưa ghi nhận ca bệnh ở người và chưa có báo cáo chính thức phổ biến về việc phát hiện virus Nipah lưu hành trên dơi tại Việt Nam.
“Đây là cơ sở để ngành y tế cảnh giác, tăng cường giám sát nhưng không suy diễn gây hoang mang” - Trưởng khoa Nhiễm D, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới nhấn mạnh.
Theo phân tích dịch tễ, bệnh có thể bùng phát liên quan đến nhiều thay đổi như phá rừng, biến đổi khí hậu, biến động quần thể vật chủ, cùng tập quán chăn nuôi, giết mổ và tiêu thụ thực phẩm. Những yếu tố này tạo điều kiện để virus từ ổ chứa tự nhiên “tiếp cận” vật chủ trung gian như heo, ngựa sau đó lan sang người qua tiếp xúc gần hoặc qua các sản phẩm bị nhiễm.
Từ các tiêu chí về khả năng lây nhiễm, tốc độ lây lan và tình trạng miễn dịch của quần thể, các chuyên gia nhận định các ổ dịch Nipah thường khu trú, chưa ghi nhận lan rộng thành đại dịch toàn cầu như một số tác nhân đường hô hấp có khả năng lây mạnh. Thực tế các vụ dịch trên thế giới cũng cho thấy xu hướng này.
Đánh giá nguy cơ tại Việt Nam, các chuyên gia cho rằng trong bối cảnh giao lưu du lịch, thương mại quốc tế, nguy cơ “nhập cảnh” ca bệnh là có thể. Tuy nhiên, virus Nipah có đặc điểm tương đối thuận lợi cho công tác kiểm soát là đa số ca bệnh có triệu chứng rõ, tỉ lệ nhiễm không triệu chứng được ghi nhận thấp hơn so với nhiều bệnh đường hô hấp phổ biến. Điều này giúp hệ thống giám sát dễ phát hiện hơn nếu thực hiện sàng lọc dựa trên yếu tố dịch tễ.
Một số yếu tố văn hóa, hành vi cũng cần được lưu ý như thói quen sử dụng thực phẩm rừng, tiêu thụ món liên quan động vật hoang dã. Ngoài ra, tại Bangladesh và Ấn Độ, một đường lây quan trọng liên quan đến tiêu thụ nhựa cây chà là (date palm sap) bị nhiễm do dơi tiếp xúc. Ở khu vực lân cận, như Campuchia và một số tỉnh miền Tây, có tập quán khai thác nước từ cây thốt nốt, nguồn nhựa cây tương tự về hành vi phơi nhiễm. Vì vậy, xét trên phương diện hành vi, truyền thông nguy cơ cần được thực hiện phù hợp, khoa học và tránh gây hoang mang.
Tỉ lệ tử vong cao
BS CKI Trần Kim Hùng, Phó Trưởng khoa Kiểm soát nhiễm khuẩn, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM, cho hay bệnh do virus Nipah có tỉ lệ tử vong cao (khoảng 40–75% tùy ổ dịch và điều kiện chăm sóc). Hiện cũng chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu được khẳng định hiệu quả trong thực hành thường quy.
Vì vậy, các cơ sở y tế cần ưu tiên thực hiện nghiêm nguyên tắc phát hiện sớm – cách ly sớm – phòng hộ đúng và coi đây là nền tảng trong phòng, chống dịch bệnh do virus Nipah.
“Trọng tâm là tổ chức phân luồng, sàng lọc và cách ly ngay khi phát hiện ca nghi ngờ; tuân thủ vệ sinh tay theo đúng năm thời điểm; sử dụng phương tiện phòng hộ cá nhân (PPE) đúng chỉ định, đúng thời điểm. Đồng thời, quản lý chặt chẽ môi trường, chất thải, dụng cụ y tế và đồ vải tại buồng cách ly theo đúng quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn, đặc biệt ưu tiên dụng cụ dùng một lần và theo dõi, quản lý nguy cơ phơi nhiễm đối với nhân viên y tế và người chăm sóc” - Phó Trưởng khoa Kiểm soát nhiễm khuẩn, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM cho hay.
Bên cạnh đó, mỗi cơ sở y tế cần chủ động xây dựng kế hoạch tiếp nhận và xử trí ca nghi ngờ, xác định rõ khu vực tiếp nhận ban đầu (cấp cứu hoặc khám bệnh), tiêu chí nghi ngờ dựa trên triệu chứng lâm sàng kết hợp yếu tố dịch tễ như đi, đến hoặc trở về từ vùng có ca bệnh, tiếp xúc động vật nguy cơ hay ca nghi ngờ.
Khi phát hiện trường hợp nghi ngờ, cần đưa ngay vào khu vực cách ly, đánh giá mức độ bệnh và chuyển người bệnh đến khu hồi sức theo đúng luồng cách ly nếu có diễn tiến nặng.
