Trước thông tin virus Nipah (NiV) xuất hiện trở lại tại Ấn Độ, đã có người tử vong, nhiều ý kiến lo ngại nguy cơ bùng phát dịch và xâm nhập vào Việt Nam.
Nipah nguy hiểm đến đâu?
Bác sĩ (BS) Trương Hữu Khanh, Phó Chủ tịch Liên chi hội bệnh truyền nhiễm TP.HCM, nguyên Trưởng khoa Nhiễm – Thần kinh Bệnh viện Nhi đồng 1, khẳng định Nipah không phải là virus mới mà là tác nhân gây bệnh đã được y văn thế giới ghi nhận từ rất lâu. Nipah cũng là một tác nhân gây viêm não đã được biết đến từ nhiều thập kỷ trước, chỉ là nó hiếm xuất hiện.
Theo BS Khanh, virus này không lây lan theo cách mà nhiều người đang lo sợ. Nó không lây từ người sang người qua đường hô hấp như COVID-19 hay cúm, cũng không lây qua tiếp xúc thông thường.
COVID-19 là virus hoàn toàn mới và lây rất mạnh từ người sang người qua đường hô hấp. Còn Nipah là virus đã biết từ lâu, chỉ lây từ động vật sang người và dừng lại ở đó. Hai loại này hoàn toàn khác nhau về bản chất, không thể đặt cạnh nhau để so sánh theo hướng đại dịch.
“Nguy cơ virus Nipah lây lan rộng trong cộng đồng là rất thấp. Cho đến thời điểm hiện nay, khả năng lây từ người sang người của virus Nipah gần như bằng không” – BS Khanh nhấn mạnh.
Theo phân tích của BS Khanh, muốn một virus có nguồn gốc hoang dã chuyển thành virus lây từ người sang người cần thời gian rất dài, với điều kiện là virus liên tục lây qua người mà không được kiểm soát. Trong khi đó, với Nipah, khi xuất hiện ca bệnh, người ta nhanh chóng nhận diện nguồn lây và khuyến cáo ngăn chặn.
Khi một virus không lây từ người sang người nó sẽ không thể đi xuyên quốc gia, càng không thể tạo ra dịch lớn. Đây là điểm rất khác so với các virus đường hô hấp.
Cảnh giác nhưng không hoang mang
BS Lê Quốc Hùng, Trưởng khoa Bệnh Nhiệt đới Bệnh viện Chợ Rẫy, cho biết bệnh do virus Nipah là bệnh truyền nhiễm cấp tính. Bệnh có thể diễn tiến nhanh, gây viêm não và/hoặc viêm phổi – suy hô hấp nặng, tỉ lệ tử vong có thể tới 75%, vì vậy cần được giám sát chặt, phát hiện sớm và kiểm soát lây nhiễm nghiêm ngặt.
Nipah lưu hành chủ yếu ở Nam Á và một phần châu Á. Ổ dịch lớn đầu tiên xảy ra tại Malaysia (1998–1999), liên quan đến chăn nuôi heo; từ năm 2001, bệnh được ghi nhận gần như hằng năm ở Bangladesh và từng đợt ở Ấn Độ. Nhiều ca bệnh được cho là khởi phát từ nguồn động vật, đặc biệt khi người dân ăn, uống thực phẩm hoặc đồ uống bị dơi làm nhiễm bẩn (như nhựa cây chà là tươi).
Hiện chưa có thuốc đặc trị hay vaccine Nipah dùng rộng rãi cho cộng đồng. Điều trị chủ yếu là điều trị hỗ trợ và hồi sức: Hỗ trợ hô hấp khi khó thở, suy hô hấp, kiểm soát co giật, chăm sóc viêm não, bù nước - điện giải, điều trị biến chứng và kiểm soát nhiễm khuẩn trong bệnh viện. Vì vậy, với Nipah, phát hiện sớm và chuyển tuyến phù hợp có ý nghĩa rất lớn.
“Hiện Việt Nam chưa ghi nhận ca bệnh Nipah, nhưng trong bối cảnh đi lại quốc tế, nguy cơ chủ yếu là các ca “nhập cảnh” từ vùng đang có dịch hoặc cảnh báo. Người dân không hoang mang, nhưng nên cảnh giác đúng cách” – BS Hùng nói.
Theo đó, BS Hùng khuyến cáo cần rửa sạch và ưu tiên gọt vỏ trái cây, không ăn trái cây có dấu hiệu bị động vật cắn; hạn chế dùng đồ uống, sản phẩm tươi sống không bảo đảm vệ sinh và tránh tiếp xúc gần với dơi hay động vật ốm, chết bất thường.
Nếu trong nhà có người sốt kèm ho, khó thở hoặc có dấu lơ mơ, người chăm sóc nên đeo khẩu trang khi tiếp xúc gần, rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vào đờm dãi, đồ bẩn; không dùng chung vật dụng dễ dính nước bọt, đờm, hạn chế tụ tập thăm bệnh trong phòng kín và đưa người bệnh đi khám sớm.
Khi đến cơ sở y tế, cần chủ động khai báo việc đi lại hoặc tiếp xúc gần đây để được phân luồng và hướng dẫn phòng lây phù hợp.
Nguy cơ viêm não nặng ở trẻ
ThS.BS Phan Lê Minh Tiến, Bệnh viện Nhi đồng 2 (TP.HCM) cho biết virus Nipah là tác nhân truyền nhiễm nguy hiểm, có thể gây viêm não cấp, suy hô hấp với tỉ lệ tử vong cao. Nguồn lây chủ yếu từ dơi ăn quả, động vật trung gian và lây truyền người – người qua tiếp xúc gần với dịch tiết.
Ở trẻ em, bệnh thường khởi phát với các triệu chứng sốt, đau đầu, nôn ói, sau đó nhanh chóng xuất hiện rối loạn tri giác, co giật, hôn mê. Do chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay vaccine dự phòng nên phát hiện sớm, cách ly kịp thời và hồi sức tích cực là yếu tố then chốt.
"Cần tăng cường cảnh giác trong chẩn đoán lâm sàng, đặc biệt với các trường hợp viêm não, viêm não – màng não chưa rõ nguyên nhân. Việc khai thác kỹ yếu tố dịch tễ như đi lại, tiếp xúc, nghề nghiệp, phơi nhiễm với động vật… có ý nghĩa quyết định nhằm không bỏ sót ca bệnh nguy cơ cao" - BS Tiến chia sẻ.
Đặc biệt, BS Tiến khuyến cáo nên sàng lọc dịch tễ chặt chẽ ở bệnh nhi nghi ngờ viêm não; cách ly sớm và tuân thủ kiểm soát nhiễm khuẩn; báo cáo kịp thời theo quy định khi phát hiện ca nguy cơ.
Bệnh viện Nhi đồng 2 khuyến nghị nhân viên y tế và phụ huynh theo dõi sát các dấu hiệu thần kinh bất thường ở trẻ và đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi có triệu chứng nghi ngờ.
3 đường lây chính của virus Nipah
Bệnh do virus Nipah có thể lây theo 3 đường chính:
- Thứ nhất, lây từ dơi sang người (quan trọng nhất) khi dơi thải virus qua nước bọt hoặc nước tiểu làm bẩn thực phẩm/đồ uống.
- Thứ hai, lây qua động vật trung gian, đặc biệt là heo, khi tiếp xúc gần với heo bệnh hoặc mô/dịch tiết trong chăn nuôi, vận chuyển, giết mổ.
- Thứ ba, lây từ người sang người, khi tiếp xúc gần với dịch tiết như nước bọt, đờm, dịch mũi họng.
Bệnh do virus Nipah không lây kiểu “bay xa” trong không khí, nhưng có thể lan thành cụm ca trong gia đình hoặc nơi chăm sóc nếu tiếp xúc gần mà không phòng hộ tốt.
Nipah dễ bị bỏ sót vì trong vài ngày đầu triệu chứng có thể giống cảm cúm: Sốt, đau đầu, mệt mỏi, đau mỏi, đau họng, nôn ói; một số người có ho hoặc khó thở. Điểm nguy hiểm là bệnh có thể chuyển nhanh sang viêm não.
Vì vậy nếu có yếu tố dịch tễ như vừa đi từ vùng đang có cảnh báo hoặc tiếp xúc gần người bệnh nặng chưa rõ nguyên nhân, cần đặc biệt chú ý các dấu hiệu “đèn đỏ” gồm lơ mơ bất thường, ngủ gà, lú lẫn, nói không rõ, co giật hoặc rối loạn ý thức tăng nhanh. Khi có các dấu hiệu này, người bệnh cần được đưa đi khám ngay tại cơ sở y tế có khả năng hồi sức.
BS LÊ QUỐC HÙNG, Trưởng khoa Bệnh Nhiệt đới, Bệnh viện Chợ Rẫy, TP.HCM
