Vì sao xe đang thế chấp ngân hàng vẫn được đem ra mua bán?

Ngày 25-3, báo Pháp Luật TP.HCM tổ chức talkshow "Mua ô tô thế chấp ngân hàng giá siêu rẻ: Coi chừng trắng tay!".

Chương trình có sự tham gia của ông Nguyễn Ngọc Minh, Giám đốc Trung tâm đăng kiểm 60.05D Đồng Nai; TS Châu Đình Linh, Chuyên gia Tài chính - Ngân hàng, Trường ĐH Ngân hàng TP.HCM và ThS-LS Hoàng Xuân Tiến, Đoàn Luật sư tỉnh Đồng Nai.

3 nguyên nhân

Qua loạt bài điều tra Thâm nhập thị trường "xe ngân", phóng viên báo Pháp Luật TP.HCM đã ghi nhận một “hệ sinh thái” giao dịch phức tạp xoay quanh các loại xe đang thế chấp, với nhiều chiêu thức nhằm hợp thức hóa giấy tờ và đối phó với cơ quan chức năng.

Về nguyên nhân những tài sản đang thế chấp tại ngân hàng vẫn có thể bị mang ra giao dịch bên ngoài, TS Châu Đình Linh, Chuyên gia Tài chính - Ngân hàng, Trường ĐH Ngân hàng TP.HCM, cho rằng có 3 nguyên nhân chính.

Thứ nhất, nhiều người vay mua ô tô rơi vào tình trạng khó khăn, thậm chí đi đến "phá sản cá nhân". Trong trường hợp này, họ hoàn toàn có thể lựa chọn phối hợp với ngân hàng để bán tài sản nhằm tất toán khoản vay. Tuy nhiên, thực tế thường phát sinh một khoản phải chi trả thêm, trong khi giá trị xe giảm nhanh theo thời gian trong khi dư nợ giảm dần lại tăng.

Điều này buộc người vay phải bù thêm tiền. Nếu đúng lúc họ mất việc hoặc thu nhập bị gián đoạn, họ sẽ không còn khả năng thực hiện phương án này.

Thứ hai, khi không còn khả năng trả nợ, người vay dễ chuyển sang tình trạng nợ xấu. Lúc này, để có tiền mặt chi trả các nhu cầu cá nhân hoặc các khoản nợ khác, họ có thể tìm cách bán tài sản đang thế chấp ra bên ngoài.

Thứ ba, có thể kể đến yếu tố có ý định ngay từ đầu. Không loại trừ trường hợp người vay vừa vay vốn, vừa tìm cách chuyển nhượng tài sản thế chấp.

Về phía ngân hàng, TS Châu Đình Linh cho rằng khi thẩm định cho vay, ngân hàng không chỉ dựa vào tài sản đảm bảo là chiếc xe, mà phải đánh giá tổng thể khả năng, phương án trả nợ của khách hàng.

Trường hợp chiếc xe được xác định là phương tiện tạo ra thu nhập, phải có bài toán dòng tiền để chi trả gốc và lãi và mức độ ổn định của thu nhập đó. Bên cạnh đó, ngân hàng cần xem xét đầy đủ các yếu tố như đánh giá uy tín người vay, lịch sử giao dịch, lịch sử tín dụng (CIC) và phương án tài chính...

TS Châu Đình Linh nhìn nhận quy trình cho vay vẫn còn lệ thuộc nhiều vào tài sản đảm bảo nhưng không có cơ chế giám sát sau khi cho vay. Việc theo dõi khoản vay sau giải ngân còn lỏng lẻo, chủ yếu việc cho vay tập trung KPI của nhân viên cho vay tại ngân hàng. Do đó, cần thiết phải thiết lập cơ chế giám sát sau cho vay một cách bài bản, gắn với KPI và định kỳ theo dõi, giám sát.

Theo TS Châu Đình Linh, cần tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan như Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm, Trung tâm Thông tin tín dụng Quốc gia Việt Nam (CIC), cơ quan đăng ký xe... nhằm kiểm soát chặt chẽ tình trạng pháp lý của tài sản.

Ngoài ra, cần có thông tư của Ngân hàng Nhà nước để quản lý riêng đối với các khoản vay liên quan đến phương tiện cơ giới, trong khi dư nợ lĩnh vực này ngày càng lớn và tiềm ẩn nguy cơ nợ xấu gia tăng.

Người mua "xe ngân" đối mặt nhiều rủi ro

Về bản chất pháp lý, ThS-LS Hoàng Xuân Tiến, Đoàn Luật sư tỉnh Đồng Nai, cho biết theo Điều 320, 322 BLDS, bên thế chấp không được bán, thay thế, trao đổi, tặng cho tài sản thế chấp nếu không được bên nhận thế chấp đồng ý.

Hành vi này còn vi phạm quy định về đăng ký biện pháp bảo đảm theo Nghị định 21/2021 quy định thi hành BLDS về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ; Vi phạm quy định về quản lý phương tiện giao thông theo Thông tư 24/2023, khi chuyển nhượng xe mà không thực hiện thủ tục thu hồi đăng ký, biển số và sang tên đúng quy định.

Trong trường hợp người bán không trả tiền cho ngân hàng, sẽ có dấu hiệu phạm tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản theo Điều 175 BLHS. Còn hành vi làm các loại giấy tờ giả... có thể phạm tội làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức; tội sử dụng con dấu, tài liệu giả của cơ quan, tổ chức theo Điều 341 BLHS.

ThS-LS Hoàng Xuân Tiến cũng cho biết đối với người mua "xe ngân" sẽ phải đối mặt với các rủi ro như bị ngân hàng "thu hồi" xe bất cứ lúc nào. Bởi trong hợp đồng thế chấp giữa người bán "xe ngân" và ngân hàng vẫn đang có hiệu lực, chiếc xe vẫn là tài sản bảo đảm cho khoản vay. Lúc này, người mua không được công nhận là người thứ ba ngay tình. Trường hợp người bán "xe ngân" phát sinh một khoản nợ xấu khác hoặc bị kiện trong vụ việc khác, cơ quan THADS có thể kê biên chiếc xe.

Trường hợp phát sinh tranh chấp, giao dịch có thể bị tuyên vô hiệu, người mua phải trả lại xe. Trong khi đó, người bán thường đã sử dụng hết tiền, khiến người mua dù thắng kiện vẫn khó thu hồi lại tiền thực tế.

Ngoài ra, người mua hoàn toàn phụ thuộc vào chủ cũ. Nếu người bán qua đời, chiếc xe trở thành tài sản thừa kế và có thể phát sinh tranh chấp với người thừa kế. Trường hợp người bán thay đổi ý định, họ có thể làm lại giấy tờ, báo mất xe hoặc khởi kiện đòi lại tài sản, trong khi người mua chỉ có giấy tay, giá trị pháp lý rất yếu.

Về mặt sử dụng, "xe ngân" không thể sang tên khi chưa giải chấp, dẫn đến tình trạng "xe không chính chủ". Khi xảy ra tai nạn hoặc vi phạm giao thông, cơ quan chức năng sẽ làm việc với người đứng tên trên giấy tờ, gây nhiều rắc rối cho người mua.