Như PLO đã đưa tin, ngày 7-4, TAND Khu vực 10 - TP.HCM đã mở phiên họp để xem xét áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với 6 bị can đều là người chưa thành niên, trong vụ án gây thương tích cho em HQK với tỉ lệ thương tật là 20%.
Đây là tòa án đầu tiên tại TP.HCM áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với các bị can là người chưa thành niên theo quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên.
Trong suốt quá trình diễn ra phiên họp thì những người tiến hành tố tụng (Thẩm phán, thư ký, kiểm sát viên), đại diện cơ quan đề nghị và những người khác tham gia phiên họp đều dùng từ "bị can" chứ không phải "bị cáo".
Đề cao mục tiêu giáo dục
Theo ThS Lê Bá Đức, giảng viên Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐH Quốc gia TP.HCM, trong tố tụng hình sự truyền thống, khi vụ án được đưa ra Tòa án, người bị buộc tội tham gia tố tụng với tư cách bị cáo.
Phiên tòa sơ thẩm là nơi xét xử, tuyên án và quyết định hình phạt. Việc Quốc hội ban hành Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 (được sửa đổi, bổ sung năm 2025), có hiệu lực từ ngày 1-1-2026, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong chính sách hình sự đối với người chưa thành niên. Theo đó, đề cao mục tiêu giáo dục, phục hồi, tái hòa nhập xã hội, hạn chế áp dụng biện pháp tước tự do và giảm thiểu hệ quả pháp lý bất lợi kéo dài trong tương lai.
Trong bối cảnh đó, việc Tòa án mở phiên họp xem xét áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên trong vụ án cố ý gây thương tích, với tư cách tham gia tố tụng là bị can mà không phải là bị cáo, là sự thể hiện cụ thể tinh thần cải cách của Luật Tư pháp người chưa thành niên.
Trong vụ án này, các bị can đều thực hiện hành vi khi chưa đủ 18 tuổi, bị khởi tố về tội cố ý gây thương tích với tỷ lệ tổn thương cơ thể của bị hại 20% theo kết luận giám định. Tòa án không mở phiên tòa sơ thẩm theo thủ tục xét xử thông thường mà tổ chức phiên họp để xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng theo quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên.
Thành phần tham gia phiên họp gồm Thẩm phán chủ tọa, Kiểm sát viên, người bào chữa, người đại diện của các bị can và người làm công tác xã hội, qua đó cho thấy đây là một thủ tục tư pháp đặc thù, không nhằm mục đích định tội và quyết định hình phạt mà nhằm lựa chọn biện pháp can thiệp phù hợp đối với người chưa thành niên.
Hiện nay, Luật Tư pháp người chưa thành niên thiết lập một hệ thống các biện pháp xử lý chuyển hướng với mục đích chuyển người chưa thành niên ra khỏi quy trình tố tụng hình sự theo nghĩa truyền thống, ưu tiên mô hình tư pháp phục hồi.
Các biện pháp này bao gồm việc buộc người chưa thành niên nhận thức rõ tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi, xin lỗi, bồi thường thiệt hại cho bị hại, chịu sự giám sát, giáo dục tại cộng đồng, tham gia học tập, lao động, tư vấn, trị liệu tâm lý, và trong trường hợp cần thiết có thể áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng.
Trong thực tiễn áp dụng, Tòa án có thể kết hợp nhiều biện pháp như xin lỗi bị hại, bồi thường thiệt hại, hạn chế tiếp xúc với cá nhân, môi trường tiềm ẩn nguy cơ phạm tội, đồng thời áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng đối với trường hợp người chưa thành niên giữ vai trò tích cực trong hành vi phạm tội.
Về thẩm quyền, Điều 52 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng, trừ trường hợp vụ án có yêu cầu giải quyết bồi thường thiệt hại hoặc phải giải quyết vấn đề tịch thu tài sản.
Trong những vụ án có yêu cầu bồi thường thiệt hại hoặc áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng, Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát không có thẩm quyền ra quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng; thẩm quyền thuộc về Thẩm phán, Hội đồng xét xử.
Cách phân định thẩm quyền này nhằm bảo đảm việc lựa chọn biện pháp xử lý chuyển hướng trong các vụ án có yếu tố bồi thường, tịch thu tài sản được Tòa án xem xét thận trọng, khách quan, cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bị hại và nhu cầu giáo dục, phục hồi đối với người chưa thành niên.
Về thủ tục, khoản 4 Điều 62 Luật Tư pháp người chưa thành niên xác định thành phần phải có mặt tại phiên họp Tòa án để xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng theo đề nghị của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, trong đó ghi nhận tư cách tham gia tố tụng là bị can.
Phù hợp với quy định của luật
Việc sử dụng thuật ngữ "bị can" là phù hợp với logic của trình tự, giai đoạn tố tụng, bởi tại thời điểm Tòa án mở phiên họp xử lý chuyển hướng, vụ án chưa được đưa ra xét xử, nên chưa phát sinh tư cách tố tụng bị cáo.
Phiên họp áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng là một thủ tục độc lập, có thể diễn ra trước hoặc thay thế cho giai đoạn xét xử; nếu việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đạt kết quả thì cơ quan tiến hành tố tụng có thể đình chỉ vụ án, không tiếp tục đưa người chưa thành niên vào quy trình xét xử và thi hành án hình sự.
Đáng chú ý, Luật Tư pháp người chưa thành niên còn dự liệu khả năng áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng ngay trong giai đoạn xét xử theo thủ tục tố tụng hình sự truyền thống.
Theo quy định tại khoản 6 Điều 151 Luật Tư pháp người chưa thành niên, trong quá trình xét xử, nếu bị cáo là người chưa thành niên và HĐXX xét thấy bị cáo có đủ điều kiện áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng theo luật định thì có thể xem xét, ra quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với bị cáo.
Quy định này khẳng định biện pháp xử lý chuyển hướng không chỉ áp dụng đối với người chưa thành niên là bị can ở giai đoạn điều tra, truy tố mà còn có thể áp dụng đối với bị cáo trong giai đoạn xét xử, qua đó mở rộng không gian pháp lý để trao thêm cơ hội giáo dục, phục hồi cho người chưa thành niên.
Tại phiên họp nêu trên, Thẩm phám chủ toạ phiên họp đã quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng, gồm: Biện pháp xin lỗi bị hại, bồi thường thiệt hại kết hợp với biện pháp Cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới đối với các bị can: NLHT, TLQA và ĐCC.
Các bị can: BAK, NNHĐ, TGT thì bị áp dụng biện pháp Giáo dục tại trường giáo dưỡng.
