Mới đây, Bộ Tư pháp đang thẩm định dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Trí tuệ nhân tạo (sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 17/2023).
Một trong những nội dung đáng chú ý trong dự thảo Nghị định sửa đổi lần này đó là quyền tác giả, quyền liên quan đối với các tác phẩm có sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra.
Không bảo hộ sản phẩm 100% do AI tạo ra
Khoản 1 Điều 6 Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 quy định việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong các ngành, lĩnh vực phải tuân thủ nguyên tắc quản lý rủi ro theo quy định của Luật này và phù hợp với pháp luật có liên quan.
Để cụ thể hóa quy định này, tại dự thảo Nghị định, Bộ VH-TT&DL đã bổ sung thêm Điều 5a (điều mới) để quy định về quyền tác giả, quyền liên quan trong trường hợp có sử dụng AI.
Theo đó, để một tác phẩm do AI tạo ra được bảo hộ quyền tác giả và quyền liên quan thì phải đáp ứng đầy đủ bốn điều kiện:
Thứ nhất, con người phải đóng góp đáng kể và mang tính quyết định vào việc sáng tạo tác phẩm. Những đóng góp này bao gồm: cung cấp dữ liệu đầu vào, thiết lập câu lệnh (prompt), đánh giá, lựa chọn, chỉnh sửa kết quả của AI và đưa ra quyết định nghệ thuật cuối cùng để đảm bảo tác phẩm phản ánh ý tưởng của con người chứ không phải sự sắp đặt ngẫu nhiên của thuật toán.
Thứ hai là con người phải chịu trách nhiệm về đối tượng quyền tác giả, quyền liên quan của mình.
Thứ ba là không gây phương hại đến quyền tác giả, quyền liên quan của các đối tượng được sử dụng làm dữ liệu đầu vào cho hệ thống trí tuệ nhân tạo. Và thứ tư là phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện về bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ.
Đáng chú ý, trường hợp sản phẩm hoàn toàn do hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo ra hoặc không đáp ứng đầy đủ bốn điều kiện nêu trên thì không được bảo hộ quyền tác giả và quyền liên quan.
Dự thảo nghị định cũng quy định về trách nhiệm giải trình và chứng minh khi có yêu cầu bảo vệ quyền hoặc nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả, quyền liên quan đối với tác phẩm có dùng AI.
Cụ thể, người sáng tạo sản phẩm phải kê khai trung thực, nộp văn bản cam đoan và cung cấp tài liệu chứng minh sự đóng góp của mình (như lịch sử câu lệnh, dữ liệu đầu vào, bản thảo chỉnh sửa...). Đồng thời, quá trình tạo ra tác phẩm không được gây phương hại đến quyền tác giả của các dữ liệu đầu vào.
Siết điều kiện khi sử dụng dữ liệu để huấn luyện AI
Một trong những vấn đề được rất nhiều người quan tâm đó chính là việc sử dụng văn bản, khai thác dữ liệu đã được bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan để dùng huấn luyện AI.
Theo đó, các văn bản, dữ liệu có bản quyền khi được sử dụng để nghiên cứu, thử nghiệm, huấn luyện AI phải đáp ứng điều kiện: Được công bố hợp pháp, nguồn thu thập hợp pháp và không được phá vỡ các biện pháp công nghệ bảo vệ quyền của chủ sở hữu.
Cạnh đó, việc sử dụng này phải không nhằm mục đích thương mại, không mâu thuẫn với việc khai thác bình thường của tác phẩm và kết quả đầu ra của AI không được thay thế thị trường tiêu thụ của tác phẩm gốc.
Đặc biệt, không được chuyển giao dữ liệu huấn luyện hoặc kết quả xử lý dữ liệu huấn luyện cho bên thứ ba sử dụng vào mục đích thương mại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác với chủ sở hữu quyền tác giả, quyền liên quan.
Dự thảo Nghị định cũng quy định về quyền bảo lưu của tác giả, chủ sở hữu quyền có quyền bảo lưu, không cho phép văn bản và dữ liệu là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan của mình được sử dụng cho việc huấn luận AI. Việc bảo lưu phải được tuyên bố rõ ràng, bảo đảm tổ chức, cá nhân sử dụng có thể nhận biết một cách hợp lý, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.
Đối với các tổ chức, cá nhân sử dụng dữ liệu có bản quyền để huấn luyện AI thì phải có trách nhiệm lưu giữ hồ sơ kỹ thuật, dữ liệu huấn luyện, dữ liệu sử dụng và sẵn sàng cung cấp thông tin khi có yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền để phục vụ xác minh, giải quyết tranh chấp, xử lý hành vi vi phạm pháp luật có liên quan. Cạnh đó là tôn trọng quyền bảo lưu của tác giả, người biểu diễn, chủ sở hữu quyền tác giả, chủ sở hữu quyền liên.
Đề xuất cắt giảm thời gian thủ tục hành chính
Bên cạnh đề xuất bổ sung những quy định mới về AI, cơ quan chủ trì soạn thảo cũng đã sửa đổi bổ sung nhiều quy định khác để phù hợp với tình hình thực tiễn.
Ví dụ, dự thảo đã sửa đổi các quy định để cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục cấp, cấp lại, cấp đổi Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, quyền liên quan, khi mà thời gian rà soát, xem xét hồ sơ cũng được cắt giảm đáng kể.
Thời hạn mà cơ quan nhà nước rà soát, phân loại, xem xét tính hợp lệ của hồ sơ đề nghị cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, quyền liên quan là 22 ngày (quy định hiện hành là 30 ngày); cấp lại là trong thời hạn 8 ngày làm việc; cấp đổi là 13 ngày làm việc.
Quy định về xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về quyền tác giả, quyền liên quan cũng đã được bổ sung để chia sẻ và khai thác với các nền tảng quốc gia, góp phần tăng tính minh bạch và thuận lợi cho việc tra cứu, quản lý.
Dự thảo cũng bổ sung quy định để siết chặt trách nhiệm của nền tảng số khi mà yêu cầu các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian (mạng xã hội, nền tảng thương mại điện tử) phải có trách nhiệm ngăn chặn chia sẻ thông tin vi phạm, xóa bỏ, gỡ bỏ dịch vụ ứng dụng có nội dung xâm phạm bản quyền trên không gian mạng.
