Bộ Công an đã công bố dự thảo hồ sơ chính sách dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) để lấy ý kiến góp ý. Trong đó, Bộ Công an đề xuất nhóm chính sách để hoàn thiện quy định về trách nhiệm hình sự (TNHS) của pháp nhân.
Theo đó, mục tiêu của chính sách là hoàn thiện quy định về phạm vi chịu TNHS của pháp nhân thương mại đối với một số tội thuộc nhóm tội về thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, các tội về tài sản như cho vay lãi nặng, lừa đảo chiếm đoạt tài sản; các tội về sử dụng đất đai...
Nếu được thể chế hóa đầy đủ, đây sẽ là lần mở rộng đáng kể nhất kể từ khi chế định TNHS của pháp nhân thương mại chính thức được đưa vào BLHS năm 2015.
Theo Dự thảo báo cáo tổng kết thi hành BLHS của Bộ Công an, trong các tội danh đã được khởi tố thì tỉ lệ các tội phạm do pháp nhân thương mại rất thấp. Trong 8 năm qua, chỉ khởi tố 16 vụ đối với pháp nhân thương mại phạm tội.
Nguyên nhân do đây là quy định mới, chưa có tiền lệ nên còn lúng túng trong áp dụng. Bên cạnh đó, nhiều quy định về pháp nhân thương mại còn chưa thực sự rõ ràng nên việc áp dụng còn khó khăn, vướng mắc, dẫn đến đa số các trường hợp chỉ xử lý vi phạm hành chính đối với pháp nhân thương mại.
Trong kỳ báo cáo, từ ngày 1-1-2018 đến tháng 11-2025, đã xét xử sơ thẩm 13 vụ với 41 pháp nhân thương mại, xét xử phúc thẩm 1 vụ với 1 bị cáo, tập trung vào một số tội như tội trốn thuế (chiếm 47%); trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động (chiếm 23,1%); tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (chiếm 23,1%); tội buôn lậu (chiếm 7,3%).
Hình phạt áp dụng đối với pháp nhân phạm tội chủ yếu là hình phạt tiền (chiếm 94,1%), ngoài ra còn có 1 vụ án bị áp dụng hình phạt đình chỉ hoạt động vĩnh viễn (chiếm 5,9%).
Dự thảo báo cáo đánh giá các quy định về TNHS của pháp nhân thương mại còn nhiều bất cập. Hiện nay, pháp luật quy định phạm vi phải chịu TNHS của pháp nhân thương mại chỉ là 33 tội, chủ yếu tập trung vào các nhóm tội về môi trường, kinh tế. Việc này chưa thực sự phù hợp với tình hình thực tiễn.
Qua tổng kết cho thấy, các nhóm tội về thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, các tội về tài sản như cho vay lãi nặng, lừa đảo, chiếm đoạt tài sản; các tội về sử dụng đất đai… cũng là các tội danh mà pháp nhân thương mại thường xuyên có các hành vi vi phạm.
Tuy nhiên, BLHS hiện hành chưa quy định TNHS đối với pháp nhân thương mại đối với các tội này.
Theo đánh giá của cơ quan xây dựng chính sách, thực tiễn thời gian qua cho thấy nhiều vụ án kinh tế, tài chính hoặc công nghệ cao có sự tham gia trực tiếp của doanh nghiệp với tư cách tổ chức hưởng lợi, vận hành hệ thống hoặc che giấu dòng tiền.
Trong nhiều trường hợp, việc chỉ xử lý cá nhân là chưa đủ để bảo đảm tính răn đe và khả năng thu hồi tài sản. Việc mở rộng TNHS của pháp nhân sẽ giúp “xác định rõ ranh giới giữa lỗi của cá nhân lãnh đạo và lỗi của doanh nghiệp”.
Ngoài ra, việc bổ sung các tội danh nhằm đảm bảo có có cơ sở pháp lý để xử lý đối với pháp nhân thương mại thực hiện hành vi thuộc nhóm tội về thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, các tội về tài sản như cho vay lãi nặng, lừa đảo chiếm đoạt tài sản; các tội về sử dụng đất đai…
Cùng với đó, việc hoàn thiện quy định về TNHS của pháp nhân thương mại trong BLHS còn phù hợp với tình hình thực tiễn công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm và thông lệ quốc tế.
Tài sản của pháp nhân thường lớn hơn cá nhân rất nhiều. Việc truy cứu pháp nhân thương mại giúp Nhà nước thu hồi triệt để tiền thuế, tiền phạt và bồi thường thiệt hại.
Dự thảo báo cáo đánh giá tác động của chính sách cho rằng định hướng này không có tác động tiêu cực đến doanh nghiệp. Ngược lại, có tác động tích cực là loại bỏ các doanh nghiệp dùng thủ đoạn phi pháp để trục lợi, tạo sân chơi bình đẳng cho các doanh nghiệp chân chính về lao động, tài chính, bảo hiểm…
