Mới đây, báo cáo thường niên về kinh tế tư nhân năm 2025 của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đánh giá hộ kinh doanh là “nền tảng” của kinh tế địa phương và là lớp đệm an sinh có ý nghĩa chiến lược.
Tuy nhiên, theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký VCCI, kết quả khảo sát cho thấy bức tranh còn nhiều khó khăn, khi có tới 81,5% hộ cho biết doanh thu giảm. Ngoài ra 73,7% hộ cho biết chỉ lãi ít; 12,9% hộ hòa vốn; 9,3% lỗ ít và 2,2% lỗ lớn.
Đáng chú ý, chỉ 1,9% hộ kinh doanh cho biết đạt mức “lãi như kỳ vọng” trong năm 2025. Có 60,8% hộ dự kiến duy trì quy mô hiện tại trong 2 năm tới, 33% có xu hướng thu hẹp, 4,4% tính tới giải thể và chỉ 1,8% muốn mở rộng.
Theo VCCI, cơ cấu này cho thấy phần lớn hộ kinh doanh vẫn duy trì được hoạt động, song biên lợi nhuận rất mỏng, dư địa tích lũy để tái đầu tư hoặc chống chịu các cú sốc mới còn hạn chế.
“Đây không chỉ là vấn đề sinh kế của hộ kinh doanh mà còn ảnh hưởng tới bán lẻ, tiêu dùng và cả chuỗi cung ứng của doanh nghiệp”, ông Tuấn nói.
Khảo sát của VCCI ghi nhận nhiều lo ngại trong quá trình tuân thủ chính sách thuế . Cụ thể, tỷ lệ lo ngại tương đối cao đối với thủ tục phức tạp (71,2%); rủi ro bị xử phạt (68,3%); không cập nhật kịp thời (63,5%); chi phí tuân thủ cao (63,5%); thiếu kỹ năng công nghệ (59,4%); thiếu hướng dẫn cụ thể (54,9%)...
Theo VCCI, tâm lý thận trọng đang khiến nhiều hộ ưu tiên duy trì hoạt động ổn định thay vì mở rộng kinh doanh. Khi việc mở rộng quy mô đi kèm thêm áp lực về kế toán, thuế và quản trị, động lực đầu tư cũng chậm lại.
Hóa đơn điện tử là một trong những khâu khiến nhiều hộ gặp khó khăn nhất. Có tới 54,8% hộ cho biết, không biết cách sửa hóa đơn khi sai sót; 35,3% gặp khó khi xử lý lỗi kỹ thuật và 31,1% thiếu thiết bị hoặc internet để thực hiện.
Đáng chú ý, gánh nặng tuân thủ không giảm khi hộ kinh doanh lớn lên mà có xu hướng tăng theo quy mô doanh thu. Theo VCCI, điều này cho thấy cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp để hộ kinh doanh có thể chuyển đổi thuận lợi, thay vì cảm thấy chi phí tăng nhanh hơn khả năng thích ứng .
Ước tính sơ bộ, đến hết năm 2025, Việt Nam có khoảng 6,1 triệu hộ kinh doanh, tạo việc làm cho khoảng 10 triệu lao động. Số thu từ hộ kinh doanh năm 2025 đạt 32,8 nghìn tỉ đồng.
Chi phí thuê kế toán gấp gần 4 lần thuế khoán phải đóng
Ghi nhận thực tế tại chợ Đồng Xuân (Hà Nội), chị T.H - chủ một kiot kinh doanh quần áo - chia sẻ, trước đây mỗi tháng, chị nộp thuế khoán hơn 1 triệu đồng, tương đương hơn 12 triệu đồng/năm. Cộng với thuế môn bài 1 triệu đồng/năm thì tổng cộng chị đóng thuế khoảng 14 triệu đồng/năm.
Song, từ đầu năm 2026, khi chuyển sang kê khai doanh thu, vì không rõ các biểu mẫu thủ tục nên chị phải thuê dịch vụ kế toán với chi phí 4 triệu đồng/tháng.
"Chi phí kế toán cho cả năm sẽ lên đến 48 triệu đồng, gấp gần 4 lần so với mức thuế khoán và thuế môn bài tôi phải đóng trước đây. Chi phí vận hành tăng nhưng tôi cũng không dám tăng giá vì sợ mất khách. Mà cũng không dám tự kê khai doanh thu vì sợ làm sai, bị phạt", chị T.H nói.
Ngoài ra chị T.H còn cho biết, việc kinh doanh truyền thống đang gặp nhiều khó khăn do sự bùng nổ của thương mại điện tử nên doanh thu bị sụt giảm. Nhưng chị không dám dấn thân mở tiệm kinh doanh trên sàn do lo ngại nghĩa vụ thuế lằng nhằng.
"Giờ kinh doanh truyền thống ế ẩm, khách của tôi đa phần là khách sỉ. Tôi từng nghĩ sẽ mở thêm kênh bán hàng trên sàn thương mại điện tử để tiếp cận thêm nhiều khách hàng. Nhưng lại lo ngại về việc đóng thuế, hóa đơn và kế toán nên không dám làm", chị T.H phân trần.
Tương tự, bà N.H - chủ một tiệm tạp hóa ở Nghĩa Tân (Cầu Giấy, Hà Nội) cũng phải thuê dịch vụ kế toán với chi phí 2 triệu đồng/tháng, tương ứng 24 triệu đồng/năm.
Trong khi đó, trước đây bà chỉ phải đóng thuế khoán với mức 500.000 đồng/tháng; tương đương hơn 6 triệu đồng/năm.
"Doanh thu dưới 1 tỉ đồng nên cửa tiệm của tôi được miễn thuế nhưng các quy trình về thuế, kế toán khá phức tạp nên tôi phải thuê dịch vụ làm thay. Ngoài ra, tôi cũng phải chi thêm 2 triệu đồng để mua phần mềm xuất hóa đơn. Cùng với đó là chi phí hóa đơn khoảng 300-500 đồng cho mỗi lần xuất hóa đơn… Tính ra chi phí liên quan đến thuế, kế toán... đã tăng đáng kể so với việc nộp thuế khoán trước đây", bà N.H cho hay.
Bà N.H cũng cho biết, vì nhiều chi phí gia tăng sau khi bỏ thuế khoán nên bà phải tính toán lại các chi phí khác như nhân công, mặt bằng... để đảm bảo đủ lãi còn duy trì cuộc sống.
"Nguồn thu của nhà tôi đa phần dựa vào tiệm tạp hóa này nên tôi luôn phải cân đối chi phí để đảm bảo đủ lãi để duy trì cuộc sống", bà N.H nói.
Cần hệ thống quản lý đơn giản, phù hợp trình độ người lao động
Khảo sát của VCCI cũng cho thấy, khoảng 68% hộ kinh doanh cho biết, sẽ giữ nguyên quy mô hiện tại thay vì mở rộng. Tỉ lệ hộ có kế hoạch phát triển lớn hơn còn khá thấp. Theo ông Đậu Anh Tuấn, điều này cho thấy chính quyền địa phương cần quan tâm nhiều hơn tới khu vực hộ kinh doanh, không chỉ tập trung vào doanh nghiệp lớn hay khu vực FDI.
“Một môi trường kinh doanh tốt không chỉ có các tập đoàn lớn hay doanh nghiệp FDI hiện đại, mà còn cần khu vực doanh nghiệp nhỏ và đặc biệt là hộ kinh doanh phát triển thuận lợi để tạo hệ sinh thái hỗ trợ lẫn nhau”, ông nhấn mạnh.
Với mục tiêu đến năm 2030 có 2 triệu doanh nghiệp, đại diện VCCI cho rằng, điều này đồng nghĩa với việc phải có thêm hàng triệu hộ kinh doanh chuyển đổi lên doanh nghiệp. Tuy nhiên, theo ông Tuấn, nhiều hộ hiện chưa muốn chuyển đổi không phải vì thiếu động lực kinh doanh mà chủ yếu do e ngại thủ tục hành chính, quy định pháp lý và gánh nặng tuân thủ.
Ông Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, cho rằng, điều quan trọng với khu vực hộ kinh doanh không phải là miễn nghĩa vụ thuế, mà là phải tìm ra cách để họ thực hiện nghĩa vụ đơn giản, dễ hiểu và phù hợp với khả năng thực tế.
Khi xây dựng chính sách cho hộ kinh doanh, cần xuất phát từ thực tế đời sống và đặc điểm rất khác biệt của nhóm này, thay vì áp dụng tư duy quản lý giống doanh nghiệp một cách máy móc.
Theo ông Nam, cơ quan quản lý cũng đã nhìn ra những bất cập trong quá trình triển khai chính sách với hộ kinh doanh và thời gian qua cũng có những điều chỉnh nhất định. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là phải thiết kế được một hình thức quản lý và thu thuế phù hợp, đơn giản, dễ thực hiện với nhóm đối tượng này.
“Có những người học hành rất đơn giản, cả đời chỉ làm một nghề. Nếu bây giờ bảo không làm được sổ sách thì không được bán nữa, khác gì chặn kế sinh nhai của họ”, ông Nam nói.
Còn theo luật sư Trần Xoa, giám đốc Công ty Luật Minh Đăng Quang, việc lập sổ sách kế toán, hoá đơn đầu vào, chứng từ, khai thuế, nộp… là điểm yếu lớn nhất của hộ kinh doanh hiện nay.
"Đối với họ, đây là áp lực lớn vì từ trước đến nay chỉ đóng thuế khoán, không cần lo hóa đơn đầu vào, đầu ra hay kê khai. Nhiều người có tâm lý lo sợ vì nếu làm không đúng có thể bị phạt hoặc bị nghi ngờ gian lận thuế, nhất là những hộ là người lớn tuổi, thiếu kỹ năng công nghệ", luật sư Trần Xoa nói.
Ngoài ra, để thực hiện được những quy định trên, nhiều hộ kinh doanh phải mua máy tính, đăng ký sử dụng hóa đơn điện tử, mở tài khoản ngân hàng, thuê kế toán..., phát sinh thêm một khoản chi phí đáng kể.
Chuyên gia nhận định rằng những nỗi lo ngại trên không chỉ là câu chuyện sinh kế của từng cá nhân mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến toàn bộ chuỗi cung ứng và thị trường bán lẻ quốc gia. Vì vậy, theo chuyên gia, mục tiêu cốt lõi nên là xây dựng một hệ thống quản lý đơn giản, dễ hiểu và phù hợp với trình độ của đại đa số người lao động.
