Tôi năm nay 48 tuổi, gần đây thường xuyên khó ngủ, hay tỉnh giấc giữa đêm kèm cảm giác bốc hỏa và tim đập nhanh. Xin bác sĩ cho biết mất ngủ ở phụ nữ trung niên có liên quan đến nội tiết không và ảnh hưởng gì đến sức khỏe lâu dài?

Trả lời

Ở phụ nữ trung niên, sự thay đổi nội tiết tố trong giai đoạn tiền mãn kinh có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giấc ngủ. Estrogen là hormone quan trọng tham gia điều hòa nhiều hệ thống sinh học, trong đó có hệ thần kinh trung ương và trung tâm điều hòa giấc ngủ tại vùng dưới đồi.

Hormone này còn liên quan đến việc điều chỉnh serotonin, melatonin và cơ chế điều nhiệt của cơ thể. Khi nồng độ estrogen giảm hoặc dao động thất thường, phụ nữ dễ gặp các biểu hiện như:

- Bốc hỏa về đêm

- Vã mồ hôi

- Tim đập nhanh

- Thức giấc nhiều lần trong đêm

Tình trạng giấc ngủ bị phân mảnh kéo dài khiến thời gian ngủ sâu giảm đi, cơ thể không được phục hồi đầy đủ. Điều này làm tăng hoạt hóa hệ thần kinh giao cảm và tăng tiết cortisol vào ban đêm, từ đó liên quan đến nguy cơ bệnh tim mạch và rối loạn chuyển hóa.

Tăng nguy cơ tăng huyết áp và đái tháo đường

Mất ngủ mạn tính có thể làm rối loạn nhịp sinh học của cơ thể, đặc biệt là trục cortisol – insulin. Khi thời gian ngủ dưới 6 giờ mỗi đêm trong thời gian dài, cơ thể có thể gặp: Giảm độ nhạy insulin, tăng đề kháng insulin, tăng đường huyết lúc đói.

Bên cạnh đó, sự hoạt hóa kéo dài của hệ thần kinh giao cảm còn làm tăng sức cản mạch máu ngoại vi, khiến huyết áp duy trì ở mức cao.

Sau mãn kinh, phụ nữ vốn đã mất tác dụng bảo vệ tim mạch của estrogen, nên nguy cơ mắc bệnh tim mạch tăng lên. Khi mất ngủ kéo dài đi kèm với tăng cân, ít vận động và căng thẳng tâm lý, nguy cơ tăng huyết áp và đái tháo đường type 2 càng rõ rệt.

Trong thực tế lâm sàng, không ít trường hợp chỉ phát hiện bệnh tim mạch khi đã có biến chứng, trong khi tiền sử trước đó chỉ là tình trạng mất ngủ kéo dài nhiều năm.

Phân biệt mất ngủ do stress và do rối loạn nội tiết

Mất ngủ ở phụ nữ trung niên có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau.

Mất ngủ do stress thường liên quan đến các yếu tố tâm lý như: áp lực công việc, lo lắng trong gia đình, gánh nặng chăm sóc cha mẹ hoặc con cái, Người bệnh thường khó vào giấc ngủ, suy nghĩ nhiều trước khi ngủ, nhưng khi giảm căng thẳng hoặc thay đổi môi trường, giấc ngủ có thể cải thiện. Các triệu chứng đi kèm thường là lo âu, đau đầu, căng cơ và mệt mỏi ban ngày.

Trong khi đó, mất ngủ do rối loạn nội tiết thường đi kèm các dấu hiệu của giai đoạn tiền mãn kinh như: bốc hỏa, rối loạn kinh nguyệt, khô âm đạo, thay đổi tâm trạng, hồi hộp, vã mồ hôi đêm. Người bệnh có thể ngủ được nhưng dễ tỉnh giấc giữa đêm và khó ngủ lại.

Trên thực tế, hai nhóm nguyên nhân này thường chồng lấp, vì phụ nữ trung niên vừa chịu áp lực cuộc sống vừa trải qua biến động nội tiết.

Hướng can thiệp để cải thiện giấc ngủ

Việc điều trị mất ngủ cần tiếp cận toàn diện, kết hợp thay đổi lối sống và các phương pháp hỗ trợ phù hợp.

Trước hết, cần chú ý vệ sinh giấc ngủ:

- Duy trì giờ ngủ và giờ thức dậy ổn định

- Hạn chế sử dụng thiết bị điện tử trước khi ngủ

- Tránh cà phê và rượu bia vào buổi tối

- Giữ phòng ngủ yên tĩnh, nhiệt độ phù hợp

Bên cạnh đó, vận động thể lực mức trung bình như đi bộ nhanh, yoga hoặc tập thở có thể giúp điều hòa hệ thần kinh tự chủ và cải thiện chất lượng giấc ngủ. Hoạt động thể chất cũng hỗ trợ kiểm soát cân nặng, huyết áp và đường huyết.

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc liệu pháp hormon thay thế nếu có chỉ định phù hợp và được theo dõi chặt chẽ. Thuốc hỗ trợ giấc ngủ chỉ nên dùng trong thời gian ngắn, tránh nguy cơ lệ thuộc.

Ngoài ra, phụ nữ trung niên bị mất ngủ kéo dài nên tầm soát sớm tăng huyết áp, rối loạn lipid máu và đái tháo đường.

TS.BS Ngô Thị Kim Oanh - Trưởng khoa Châm cứu – Dưỡng sinh, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM – Cơ sở 3