Bởi vì nếu nhà ở được xây dựng bất hợp pháp hoặc được duy trì, tồn tại trái pháp luật thì có khi nó lại làm ảnh hưởng đến an ninh trật tự, an toàn xã hội, xâm phạm tính mạng, sức khỏe và tài sản của công dân. Vì thế, pháp luật của Nhà nước luôn đặt ra yêu cầu nhà ở phải bảo đảm an toàn cho người và tài sản. Về nguyên tắc, chủ sở hữu có toàn quyền quản lý, sử dụng nhà của mình nhưng không được làm ảnh hưởng hoặc gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.
Luật Nhà ở năm 2005 quy định: Chủ sở hữu có trách nhiệm phá dỡ nhà ở khi “nhà ở bị hư hỏng, xuống cấp có nguy cơ sụp đổ đã có kết luận của cơ quan có thẩm quyền về kiểm định chất lượng” (Điều 83). Nếu chủ sở hữu không tự nguyện thực hiện, cơ quan nhà nước có thẩm quyền ra quyết định cưỡng chế phá dỡ. Cơ quan có thẩm quyền là UBND cấp tỉnh, TP trực thuộc trung ương (đối với nhà chung cư cao tầng và nhà ở thuộc sở hữu Nhà nước) hoặc UBND cấp quận, huyện, thị xã, TP thuộc tỉnh (đối với các nhà ở khác). Chủ sở hữu nhà ở phải chịu mọi chi phí liên quan đến việc phá dỡ và cưỡng chế phá dỡ. Đồng thời, chủ sở hữu phải tự lo chỗ ở cho mình khi nhà ở bị phá dỡ… Người nào có hành vi “không hợp tác” thì tùy theo tính chất, mức độ mà bị xử lý hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Theo Nghị định 23/2009, người không thực hiện phá dỡ nhà ở theo quy định hoặc không chấp hành quyết định phá dỡ của Nhà nước có thể bị phạt tiền từ 20 triệu đến 30 triệu đồng. Ngoài ra còn phải triệt hạ hoặc khôi phục lại tình trạng khả quan ban đầu. Người vi phạm có thể bị khởi tố hình sự về các tội liên quan như: tội chống người thi hành công vụ (Điều 257 BLHS); tội vi phạm các quy định về quản lý nhà ở (Điều 270 BLHS). Thậm chí nếu việc không tuân theo quyết định của Nhà nước mà gây thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe, tài sản của người khác, người vi phạm còn có thể bị truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với từng hành vi vi phạm…
Suy cho cùng, Nhà nước nào trong chức năng quản lý xã hội của mình cũng đặt ra pháp luật và thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo đảm trật tự an toàn xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Dưới thời Pháp thuộc và chế độ cũ ở miền Nam trước đây, việc quyết định buộc tháo dỡ nhà ở hư hỏng, có khả năng gây ra tai họa (thường gọi là “khai tệ”) vẫn được áp dụng. Người không thi hành quyết định khai tệ, dù đã hay chưa xảy ra hậu quả thiệt hại, vẫn có thể bị truy tố ra trước tòa án xét xử theo pháp luật.
LS-TS PHAN ĐĂNG THANH
