Ngày 29-5, tại tọa đàm “Góp ý sửa đổi Luật An toàn thực phẩm: Chặn thực phẩm bẩn từ gốc” do Báo Pháp Luật TP.HCM tổ chức, ông Trần Phú Cường, Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi và Thú y TP.HCM, cho biết công tác quản lý an toàn thực phẩm đối với sản phẩm động vật hiện vẫn còn nhiều khó khăn, đặc biệt ở khâu chăn nuôi nhỏ lẻ, giết mổ thủ công và truy xuất nguồn gốc.
Cần siết quản lý theo chuỗi “từ trang trại đến bàn ăn”
Theo ông Cường, hiện nay việc theo dõi, ghi chép trong chăn nuôi; quản lý thức ăn chăn nuôi, thuốc thú y tại nhiều trang trại và nông hộ chưa đồng bộ. Dù TP.HCM đã có 1 vùng và 285 cơ sở chăn nuôi được công nhận an toàn dịch bệnh động vật trên cạn, nguy cơ mất an toàn thực phẩm vẫn hiện hữu nếu không kiểm soát chặt toàn chuỗi.
Từ đầu năm 2026 đến nay, Chi cục Chăn nuôi và Thú y TP.HCM đã tham mưu nhiều giải pháp siết quản lý vệ sinh thú y, an toàn thực phẩm và kiểm soát giết mổ. Đồng thời, đơn vị đang đề xuất TP ban hành quy hoạch hệ thống giết mổ đến năm 2030 theo hướng giảm dần cơ sở nhỏ lẻ, phát triển cơ sở giết mổ tập trung đạt chuẩn.
Ông Cường cho rằng vai trò của ngành thú y đặc biệt quan trọng trong kiểm soát thực phẩm “từ gốc” thông qua kiểm dịch động vật trước vận chuyển, kiểm soát giết mổ, giám sát dịch bệnh và cảnh báo sớm nguy cơ mất an toàn thực phẩm.
“Tuy nhiên, nhiều điểm giết mổ nhỏ lẻ hiện chưa lưu trữ thông tin động vật đầu vào, chưa có hệ thống nhận diện và truy xuất nguồn gốc. Dữ liệu giữa các khâu chăn nuôi, vận chuyển, giết mổ và phân phối cũng chưa được kết nối đồng bộ, gây khó khăn khi truy xuất và xử lý sự cố” – ông Cường nói.
Cạnh đó, công tác quản lý còn chồng chéo giữa nhiều cơ quan chuyên ngành; chế tài xử phạt đối với giết mổ trái phép, sử dụng chất cấm chưa đủ sức răn đe. Đặc biệt, hoạt động kinh doanh thực phẩm qua mạng xã hội, livestream, sàn thương mại điện tử ngày càng phổ biến nhưng việc kiểm tra, xác minh nguồn gốc còn nhiều bất cập.
Từ thực tế trên, ông Cường kiến nghị Luật An toàn thực phẩm sửa đổi cần siết quản lý theo chuỗi “từ trang trại đến bàn ăn”; bắt buộc truy xuất nguồn gốc điện tử với thịt và sản phẩm động vật; từng bước xóa bỏ cơ sở giết mổ không đạt chuẩn; đồng thời tăng phân cấp, quy rõ trách nhiệm địa phương và nâng mức xử phạt để tăng tính răn đe.
Dữ liệu là gốc quản lý thực phẩm
Bà Lý Kim Chi, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực - Thực phẩm TP.HCM, cho biết cộng đồng doanh nghiệp và các hiệp hội ngành hàng đã đồng hành cùng cơ quan quản lý trong suốt hơn một năm qua để đóng góp ý kiến hoàn thiện dự thảo luật. Yêu cầu cấp thiết hiện nay là xây dựng mô hình quản lý an toàn thực phẩm hiện đại, dựa trên dữ liệu và quản trị rủi ro.
Bà Chi nhận định thị trường thực phẩm đang thay đổi rất nhanh, đặc biệt với sự phát triển mạnh của thương mại điện tử và chuỗi cung ứng đa nền tảng. Tuy nhiên, dữ liệu quản lý hiện còn phân tán, truy xuất nguồn gốc hạn chế, công tác hậu kiểm và phối hợp liên ngành chưa đồng bộ, dẫn đến khó kiểm soát kịp thời các nguy cơ mất an toàn thực phẩm.
“Điều quan trọng nhất là xây dựng hệ thống dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia để các bộ, ngành phối hợp hiệu quả, tránh chồng chéo và giảm thời gian xử lý cho doanh nghiệp. Kinh nghiệm từ các nước như Hoa Kỳ, Pháp cho thấy việc chia sẻ dữ liệu đồng bộ giúp công tác quản lý nhẹ nhàng và hiệu quả hơn” – bà Chi nhấn mạnh.
Bà cũng đề xuất tiếp tục duy trì mô hình quản lý liên ngành với sự tham gia của Bộ Y tế, Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Tài chính, Bộ Công an; đồng thời cần phân công rõ trách nhiệm và tăng cường phối hợp thực chất.
Liên quan phương thức quản lý, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực - Thực phẩm TP.HCM cho rằng không nên quay lại cơ chế “tiền kiểm” toàn diện vì có thể gây ách tắc như từng xảy ra với Nghị định 46 trước Tết Nguyên đán, khiến hàng hóa ùn ứ tại cảng do thiếu nhân lực kiểm nghiệm. Thay vào đó, cần chuyển sang mô hình quản lý rủi ro và hậu kiểm hiện đại: doanh nghiệp tuân thủ tốt được tạo điều kiện thuận lợi, còn các trường hợp vi phạm phải kiểm soát nghiêm và xử lý mạnh tay.
Bà Chi cũng kiến nghị thu hẹp phạm vi tiền kiểm, giữ ổn định cơ chế tự công bố sản phẩm đối với doanh nghiệp uy tín. Đồng thời đơn giản hóa thủ tục hành chính theo thông lệ quốc tế để giảm chi phí tuân thủ.
“Muốn xây dựng ngành thực phẩm minh bạch, hiện đại và bền vững cần có sự đồng hành giữa Nhà nước, doanh nghiệp, hiệp hội, chuyên gia và người tiêu dùng” – bà Chi nói.
Một nội dung khác được bà Chi nhấn mạnh là tăng cường năng lực quản lý an toàn thực phẩm tại cơ sở. Theo bà, xã, phường là cấp gần dân, gần cơ sở sản xuất nhất nên cần được đào tạo và trao thêm vai trò giám sát để kịp thời phát hiện các hành vi sản xuất, chế biến thực phẩm không bảo đảm an toàn.
“Chính sách an toàn thực phẩm tốt không chỉ giúp kiểm soát hiệu quả hơn mà còn phải tạo dựng niềm tin cho người tiêu dùng, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và tạo động lực để ngành thực phẩm Việt Nam phát triển minh bạch, hiện đại và bền vững hơn” - bà Chi nhấn mạnh.
Bà Phạm Khánh Phong Lan, Đại biểu Quốc hội, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP.HCM, cho rằng dự thảo sửa đổi Luật An toàn thực phẩm đang tập trung vào bốn nhóm chính sách lớn: Hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm; Quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi giá trị; Phòng ngừa việc sử dụng các chất đưa vào sản xuất, chế biến thực phẩm thành các chất sử dụng sai mục đích, dễ bị lạm dụng; Ưu đãi đầu tư phát triển chuỗi cung ứng thực phẩm.
Trong đó đáng chú ý nhất là việc hoàn thiện mô hình quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất đầu mối quản lý.
Theo bà Lan, thực tiễn tại TP.HCM cho thấy việc thành lập Sở An toàn thực phẩm trên cơ sở hợp nhất lực lượng từ ngành y tế, nông nghiệp và công thương đã tạo ra hiệu quả rõ rệt trong điều phối, kiểm tra và xử lý các vấn đề liên quan đến an toàn thực phẩm. “Một cơ quan chuyên trách, chỉ tập trung duy nhất vào an toàn thực phẩm sẽ chủ động hơn rất nhiều so với mô hình phân tán trước đây” - bà Lan nói.
Liên quan chính sách quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi giá trị, bà Lan cho rằng việc kiểm soát phải bắt đầu từ gốc, tức từ khâu sản xuất, chăn nuôi, trồng trọt đến giết mổ, chế biến và phân phối. Tuy nhiên, khó khăn lớn hiện nay là thị trường Việt Nam vẫn tồn tại song song giữa mô hình hiện đại và sản xuất, kinh doanh nhỏ lẻ.
Bà dẫn chứng, tại các hệ thống siêu thị hiện đại, việc truy xuất nguồn gốc thịt heo, thịt gà khá thuận lợi vì sản phẩm được đóng gói, dán nhãn đầy đủ. Nhưng ở các chợ truyền thống, sau khi thịt được pha lóc nhỏ lẻ thì gần như không còn khả năng truy xuất. “Khúc giữa làm rất tốt nhưng khúc đầu và khúc cuối của chuỗi vẫn còn nhiều lỗ hổng” - bà nhận định.
Đối với chính sách phòng ngừa việc sử dụng hóa chất, phụ gia sai mục đích trong sản xuất thực phẩm, bà Lan cho rằng đây là “nỗi đau lớn nhất” của công tác quản lý hiện nay. Theo bà, nguy hiểm nhất không phải là các vụ ngộ độc cấp tính mà là nguy cơ tích tụ lâu dài của hóa chất độc hại trong cơ thể người tiêu dùng.
Liên quan chính sách ưu đãi đầu tư phát triển chuỗi cung ứng thực phẩm, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm, đánh giá đây là chủ trương cần thiết nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào chuỗi thực phẩm an toàn, bền vững. Tuy nhiên, bà cũng cho rằng việc ưu đãi cần thực hiện minh bạch, tránh phát sinh cơ chế xin – cho hoặc tạo thêm thủ tục phức tạp cho doanh nghiệp.
Theo bà Lan, khoảng trống lớn nhất hiện nay của Luật An toàn thực phẩm và các quy định liên quan nằm ở việc hệ thống quản lý còn phân tán, thiếu đồng bộ, trong khi thị trường thực phẩm nhỏ lẻ, chợ tự phát và kinh doanh không phép vẫn rất phổ biến.
Cạnh đó, nhiều quy định vẫn nặng về tiền kiểm, thủ tục hồ sơ và giấy tờ, trong khi khâu hậu kiểm – tức kiểm tra thực tế trên thị trường – lại chưa đủ mạnh. “Những doanh nghiệp lớn, làm bài bản thì chịu đủ kiểm tra, tiêu chuẩn, còn những cơ sở làm ăn chụp giật, bán hàng vỉa hè thì gần như nằm ngoài vòng kiểm soát” - bà Lan chia sẻ.
Bà cũng cho rằng nhận thức và thói quen tiêu dùng của người dân là yếu tố rất quan trọng. “Người tiêu dùng luôn muốn thực phẩm an toàn nhưng nhiều khi vẫn ưu tiên mua hàng rẻ, hàng trôi nổi. Đây là câu chuyện cần rất nhiều thời gian để thay đổi” - bà chia sẻ.
Nhà báo ĐINH ĐỨC THỌ, Phó Tổng Biên tập Báo Pháp Luật TP.HCM:
Chặn thực phẩm bẩn từ gốc để bảo vệ sức khỏe người dân
Muốn bảo vệ sức khỏe người dân một cách thực chất, chúng ta không thể chỉ kiểm tra ở quầy hàng, trong siêu thị hay trên bàn ăn; mà cần kiểm soát từ vùng nguyên liệu, quy trình chăn nuôi, giết mổ, chế biến, vận chuyển, lưu thông và toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm. Tinh thần “chặn thực phẩm bẩn từ gốc” hôm nay cần trở thành một định hướng tư duy lớn trong sửa đổi Luật An toàn thực phẩm lần này.
Luật sửa đổi cần đi theo hướng quản lý theo mức độ rủi ro, thay vì dàn trải và nặng về hình thức. Nguồn lực quản lý là hữu hạn, trong khi quy mô thị trường ngày càng lớn, phương thức kinh doanh thay đổi từng ngày. Vì vậy, quản lý bằng dữ liệu, truy xuất nguồn gốc, hậu kiểm hiệu quả, ứng dụng công nghệ và tập trung vào các nhóm nguy cơ cao có lẽ sẽ là hướng đi cần được nghiên cứu mạnh mẽ hơn trong thời gian tới.
Đó là xây dựng một hành lang pháp lý tốt hơn để người dân an tâm hơn với bữa ăn hằng ngày. Đó là xây dựng một môi trường sản xuất – kinh doanh minh bạch, công bằng hơn cho những doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc. Và đó cũng là giúp cơ quan quản lý có thêm những công cụ pháp lý hiệu quả hơn để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Chúng tôi đặc biệt mong rằng, những ý kiến rất thực tiễn, rất tâm huyết của quý vị đại biểu hôm nay sẽ không dừng lại trong phạm vi hội trường này, mà được lan tỏa rộng hơn, được lắng nghe nhiều hơn và có cơ hội chuyển hóa thành chính sách cụ thể.
