Gọi nhiều thành quen và mặc nhiên đến nay, khái niệm “ngành tòa án” đã trở thành một khái niệm gắn liền với các hoạt động của tòa án các cấp và không có ai băn khoăn, thắc mắc vì sao lại gọi là “ngành tòa án”.
Vừa rồi, bên lề hội nghị bàn về cải cách tư pháp, có đại biểu hỏi tôi: “Sao tòa án lại gọi là ngành, mà một số cơ quan nhà nước khác lại không gọi là ngành như Quốc hội, Chính phủ, HĐND, UBND,...”. Tôi không bất ngờ về câu hỏi này vì gần 20 năm trước, đã có lần tôi hỏi cố Chánh án TAND Tối cao Trịnh Hồng Dương vì sao lại gọi là “ngành tòa án”? Ông trả lời: “Không gọi là ngành thì gọi là gì?”. Tính ông vậy, bao giờ cũng đưa ra ý kiến trái chiều để người khác tranh luận. Được ông gợi ý, tôi đã trình bày quan điểm là không thể gọi là “ngành tòa án”. Tôi lập luận: Tòa án là cơ quan thực thi quyền lực nhà nước (quyền tư pháp), tòa án cũng như Chính phủ đều do Quốc hội bầu ra… Thấy tôi phân tích có lý, ông đồng ý. Kết quả là trong hội nghị tổng kết công tác xét xử năm đó không thấy xuất hiện dòng chữ “ngành tòa án” trên các băng rôn, khẩu hiệu nữa. Tuy nhiên, không hiểu sao sau đó dòng chữ “ngành tòa án” lại tái hiện trong các hội nghị tổng kết, trong các báo cáo sơ kết, tổng kết, trong các lễ kỷ niệm ngày thành lập, nhất là trên các phương tiện thông tin đại chúng, khái niệm “ngành tòa án” được dùng rất phổ biến như: ngành tòa án tổ chức hội tổng kết, ngành tòa án nâng cao chất lượng xét xử… Nhiều người cho rằng không nói, không viết thêm từ “ngành tòa án” thì thấy thiếu thiếu! Khi có ai thắc mắc, người ta cho đó là chuyện nhỏ, chuyện chữ nghĩa có gì mà phải quan tâm!
Trước đây, khi TAND địa phương do HĐND cùng cấp bầu ra, tôi về công tác ở một huyện thấy cổng ra vào của TAND huyện có treo biển “Phòng tòa án huyện…”. Tôi có hỏi chánh án huyện đó sao lại viết như vậy? Người này trả lời: “Mấy ông bên HĐND và UBND bắt viết như vậy!”. Sau đó, phải có ý kiến của đồng chí chánh án tỉnh thì tấm biển “Phòng tòa án huyện…” mới được thay bằng “TAND huyện…”.
Tra từ điển cũng như các văn bản pháp luật từ Hiến pháp đến các luật, pháp lệnh liên quan đến tổ chức, đến chức năng,z nhiệm vụ của tòa án các cấp không thấy có quy định nào về “ngành tòa án” mà chỉ thấy quy định: Tòa án là cơ quan tư pháp, tòa án là cơ quan xét xử, tòa án là cơ quan do Quốc hội bầu ra để thực hiện quyền tư pháp… Dù là TAND hay tòa án quân sự; là tòa án cấp huyện, cấp tỉnh hay TAND Tối cao thì khi xét xử đều nhân danh nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam chứ không nhân danh chính quyền địa phương hoặc ngành nào cả. Nhìn ra các nước trên thế giới, tòa án có vị thế và được xã hội tôn trọng, kính nể, vì tòa án đại diện cho công lý, cho sự công bằng xã hội; nhiều nước còn quy định tổng thống hoặc thủ tướng khi nhậm chức phải tuyên thệ trước tòa án…
Ở ta, mặc dù Hiến pháp và pháp luật đều xác định vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ của tòa án trong hệ thống các cơ quan nhà nước rất cụ thể và rõ ràng, không kém gì các nước trên thế giới. Do nhiều nguyên nhân nên vị thế của tòa án chưa được xã hội kính trọng như các nước trên thế giới. Nhiều người, trong đó không ít những người giữ các cương vị lãnh đạo ở trung ương và địa phương, còn cho rằng tòa án chỉ là một cơ quan ngang bộ, một đơn vị trực thuộc HĐND hay UBND nên mới coi tòa án chỉ là một “ngành”!
Hiện nay tòa án đang là trung tâm của tiến trình cải cách tư pháp. Để nâng cao vị thế của tòa án các cấp, có nhiều việc phải làm nhưng một trong những việc cần làm ngay, đó là thay đổi cách nghĩ, cách nói, cách viết về tòa án đúng với chức năng, nhiệm vụ mà Hiến pháp và pháp luật đã xác định. Hãy nghĩ, hãy nói và viết đúng với tên gọi của tòa án. Vì đơn giản, tòa án không phải là một ngành!
ĐINH VĂN QUẾ
