Ngày 29-5, Sở VH&TT TP.HCM tổ chức hội nghị “Thực trạng và giải pháp xây dựng, phát triển hệ thống bảo tàng tại TP.HCM” nhằm đánh giá thực trạng, đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động hệ thống bảo tàng.
Cần chuyển mình mạnh mẽ trước yêu cầu mới
Tại đây, ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở VH&TT TP.HCM, cho biết TP hiện có 25 bảo tàng (14 bảo tàng công lập, 11 bảo tàng ngoài công lập) đang lưu giữ khoảng 700.000 hiện vật, tài liệu; trong đó có gần 300.000 hiện vật gốc và 24 bảo vật quốc gia.
Theo ông Nhựt, TP.HCM là địa phương kế thừa hệ thống bảo tàng lâu đời nhất cả nước, với nhiều thiết chế văn hóa có lịch sử gần 100 năm như Bảo tàng Lịch sử TP.HCM. Đây là nền tảng quan trọng để TP phát triển hệ thống bảo tàng theo hướng hiện đại, hội nhập quốc tế.
Dù chịu ảnh hưởng nặng nề của đại dịch COVID-19, trong giai đoạn 2021–2025, hệ thống bảo tàng TP vẫn phục vụ khoảng 13,5 triệu lượt khách, trong đó gần 4 triệu lượt khách quốc tế.
Hiện TP.HCM có 7 bảo tàng được xếp hạng I trong hệ thống bảo tàng quốc gia, chiếm gần 40% cả nước và đều là thành viên của Hội đồng Bảo tàng Quốc tế (ICOM).
Tuy nhiên, ông Nhựt cho rằng những kết quả đạt được vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và vị thế của một đô thị đặc biệt. Nhiều bảo tàng chưa tạo được sức hút mạnh mẽ đối với công chúng, nhất là giới trẻ; hoạt động trưng bày còn thiếu tính tương tác; chuyển đổi số chưa đồng bộ; khả năng kết nối với du lịch, giáo dục và công nghiệp văn hóa còn hạn chế.
“Để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, hệ thống bảo tàng cần nhìn thẳng vào những tồn tại, hạn chế để tạo ra chuyển biến mạnh mẽ hơn” - ông Nhựt nói.
Tiến sĩ Mã Thanh Cao, nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, nhận định trong bối cảnh toàn cầu hóa, hiệu quả hoạt động bảo tàng không chỉ được đo bằng khả năng bảo tồn hiện vật mà còn ở năng lực đổi mới trải nghiệm công chúng.
“Nhiều bảo tàng trên thế giới đã phát triển mạnh nhờ ứng dụng công nghệ tương tác, tổ chức tour trực tuyến và mở rộng trải nghiệm số cho khách tham quan toàn cầu. Các bảo tàng tại TP.HCM cần đẩy mạnh hiện đại hóa hoạt động trưng bày, tăng cường nghiên cứu khoa học đối với hiện vật; đồng thời mở rộng hợp tác với các cơ sở đào tạo nhằm ứng dụng công nghệ trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản” - bà Cao nói.
Bên cạnh yêu cầu đổi mới công nghệ, bà cho rằng hệ thống bảo tàng TP cũng đang đối mặt với những thách thức về cơ chế vận hành, hội nhập quốc tế và chất lượng nguồn nhân lực, đòi hỏi phải có giải pháp đồng bộ trong thời gian tới.
Đổi mới theo hướng “mở”, “sống” và hiện đại
Cũng tại hội nghị, ông Phạm Định Phong, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), đánh giá TP.HCM là một trong những địa phương có hoạt động bảo tàng năng động, tiếp cận nhanh với xu hướng bảo tàng hiện đại trên thế giới.
Theo ông, xu hướng phát triển bảo tàng hiện nay là chuyển mạnh sang mô hình “bảo tàng mở”, “bảo tàng sống”, lấy công chúng làm trung tâm, tăng tính trải nghiệm, tương tác và kết nối cộng đồng.
Để đáp ứng yêu cầu trong giai đoạn 2026–2030, ông Phạm Định Phong đề nghị TP.HCM tiếp tục hiện đại hóa hệ thống bảo tàng theo tiêu chuẩn quốc tế và cần xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung.
Bên cạnh đó, cần phát triển các sản phẩm văn hóa gắn với du lịch sáng tạo; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và quan tâm hơn đến hệ thống bảo tàng ngoài công lập.
Phát biểu kết luận, ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở VH&TT TP.HCM cho rằng xu hướng phát triển bảo tàng trên thế giới đang thay đổi mạnh mẽ. “Bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật mà còn trở thành thiết chế văn hóa mở, trung tâm giáo dục cộng đồng, không gian sáng tạo và đối thoại xã hội” - ông Thuận cho hay.
Ngoài ra, ông Thuận nhìn nhận hệ thống bảo tàng TP cần chuyển mạnh từ tư duy “trưng bày hiện vật” sang “phục vụ công chúng”, lấy trải nghiệm, nhu cầu tiếp cận và khả năng tương tác của người dân làm trung tâm.
Trong giai đoạn 2026–2030, TP.HCM cần xác định các nhiệm vụ trọng tâm, nâng cao chất lượng hoạt động chuyên môn, đổi mới nội dung và phương thức trưng bày. Song song đó là tập trung phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, kết hợp đẩy mạnh chuyển đổi số, tăng cường hợp tác quốc tế, xây dựng hệ thống bảo tàng theo định hướng “chuyên nghiệp - hiện đại - bản sắc”.
