Bộ Nội vụ đang lấy ý kiến tham vấn chính sách dự án Luật An toàn, vệ sinh lao động (sửa đổi). Lần sửa đổi này sẽ tập trung vào ba nhóm chính sách lớn, trong đó có việc hoàn thiện chính sách bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp (TNLĐ-BNN).
Cơ quan chủ trì soạn thảo lựa chọn hướng mở rộng diện bao phủ, nâng cao mức độ bảo vệ và phát huy vai trò phòng ngừa, chia sẻ rủi ro của Quỹ bảo hiểm TNLĐ-BNN.
Bổ sung đối tượng tham gia
Trên cơ sở đó, Bộ Nội vụ dự kiến sửa đổi các quy định về đối tượng tham gia bảo hiểm TNLĐ-BNN bắt buộc; bổ sung đối tượng là người đang hưởng lương hưu có giao kết hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng trở lên; bổ sung cơ chế tham gia tự nguyện đối với người lao động làm việc theo hợp đồng lao động dưới 01 tháng.
Cụ thể, người lao động thuộc đối tượng quy định tại điểm a Khoản 7 Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội (Người đang hưởng lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội, trợ cấp hằng tháng - PV), tiếp tục làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng lao động xác định thời hạn có thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên, kể cả trường hợp người lao động và người sử dụng lao động thỏa thuận bằng tên gọi khác nhưng có nội dung thể hiện về việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên, được người sử dụng lao động tham gia bảo hiểm TNLĐ-BNN bắt buộc theo quy định của Chính phủ.
Dự luật cũng dự kiến mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với chế độ tai nạn lao động đối với một số nhóm lao động không có quan hệ lao động, hoạt động thông qua nền tảng công nghệ (như lái xe công nghệ, giao hàng công nghệ và các đối tượng khác do Chính phủ quy định); đồng thời sửa đổi, bổ sung các quy định về trách nhiệm của người làm việc không có quan hệ lao động để phù hợp với việc tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc.
Cụ thể, căn cứ vào điều kiện phát triển kinh tế - xã hội, khả năng ngân sách nhà nước trong từng thời kỳ, Chính phủ quy định chi tiết về việc hỗ trợ tiền đóng bảo hiểm TNLĐ-BNN.
Ít người tham gia bảo hiểm TNLĐ-BNN tự nguyện
Liên quan đến đề xuất trên, hiện nay Luật An toàn vệ sinh lao động 2015 có quy định về bảo hiểm tai nạn lao động theo hình thức tự nguyện đối với người lao động làm việc không theo hợp đồng lao động.
Theo thuyết minh của Bộ Nội vụ, cần xem xét lại chính sách bảo hiểm tai nạn lao động tự nguyện vì nhiều lý do.
Thứ nhất là về cơ chế chia sẻ rủi ro. Bảo hiểm tai nạn lao động hoạt động theo nguyên tắc lấy sự đóng góp của số đông (ít nguy cơ) nhằm chia sẻ rủi ro cho số ít người được hưởng (khu vực bảo hiểm xã hội bắt buộc là trên 100 người đóng cho 1 người hưởng).
Tuy nhiên, với cơ chế “tự nguyện” thì chỉ những người lao động làm những nghề, công việc có nguy cơ cao về tai nạn lao động mới tham gia bảo hiểm xã hội TNLĐ tự nguyện, nên tính chia sẻ rủi ro trong nhóm này thấp, khác xa với khu vực bắt buộc. Vì vậy, muốn nâng cao, tăng sự hấp dẫn thì phải tăng tài trợ của Nhà nước.
Thứ hai là về mức phí đóng và sự hỗ trợ của Nhà nước. Do thiếu số đông những người có nguy cơ thấp tham gia, nên người lao động tham gia cần đóng ở mức phí cao hơn nếu dự kiến cùng hưởng một chế độ (mức hưởng) như khu vực bắt buộc hoặc phải có sự hỗ trợ của Nhà nước, để bảo đảm cân bằng giữa đóng và hưởng. Đây là thách thức lớn, đặc biệt trong bối cảnh của Việt Nam hiện nay, khi người lao động tự do làm các công việc rủi ro cao, thu nhập thấp, không ổn định, tình hình tài chính ngân sách nhà nước cũng không phải dồi dào.
Thứ ba, về lực lượng tham gia điều tra tai nạn lao động. Bảo hiểm xã hội tự nguyện về hưu trí, tử tuất thì căn cứ vào thời gian đóng của chính người lao động để xác định chế độ, nhưng bảo hiểm xã hội tự nguyện về tai nạn lao động thì còn phải qua một khâu hành chính trung gian để điều tra, xác định tai nạn lao động mới được hưởng chế độ. Đối với khu vực bảo hiểm xã hội bắt buộc thì việc điều tra tai nạn lao động có sự hỗ trợ của người sử dụng lao động, đối với khu vực tự nguyện thì việc điều tra này sẽ chỉ còn là trách nhiệm của các cơ quan nhà nước có liên quan.
Đây cũng là một thách thức trong bối cảnh thực hiện chủ trương tinh giảm biên chế.
Kinh nghiệm từ các chuyên gia của Tổ chức lao động quốc tế - ILO (Văn phòng đại diện tại Hà Nội) cũng cho thấy rằng tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện về tai nạn lao động là thấp, chưa có quốc gia nào quy định bảo hiểm xã hội về tai nạn lao động theo hình thức tự nguyện cho tất cả người làm việc không theo hợp đồng lao động như ở Việt Nam.
Bảo hiểm xã hội tự nguyện về hưu trí, tử tuất được triển khai thực hiện từ năm 2006 đến nay, với rất nhiều chính sách hỗ trợ, khuyến khích người lao động tham gia nhưng mới có vài triệu người tham gia. Vì vậy có ý kiến đề xuất đưa một số nhóm này vào “bắt buộc”, còn lại đã có bảo hiểm thương mại hỗ trợ hiện hành qua chính sách bảo hiểm.
Thay “lương cơ sở" bằng “lương tham chiếu”
Dự thảo chính sách cũng dự kiến sẽ thay “lương cơ sở” bằng mức lương mới, dự kiến tên gọi vẫn là “lương tham chiếu” với mức bằng 1,2 lần lương cơ sở (có thể giao quyền cho Chính phủ quy định) để góp phần nâng mức hưởng bảo hiểm của người bị TNLĐ-BNN.
Hiện nay nhiều mức hưởng liên quan đến chế độ TNLĐ-BNN được tính dựa trên mức lương cơ sở. Đơn cử, theo quy định thì người lao động bị suy giảm khả năng lao động từ 5% đến 30% thì được hưởng trợ cấp một lần. Suy giảm 5% khả năng lao động thì được hưởng năm lần mức lương cơ sở, sau đó cứ suy giảm thêm 1% thì được hưởng thêm 0,5 lần mức lương cơ sở.
