Bàn về chuyện giao cấp xã kiểm tra hành chính hoạt động luật sư

Dự thảo Luật Luật sư (sửa đổi) đang được Bộ Tư pháp chủ trì soạn thảo, dự kiến trình Quốc hội trong năm 2026, có chứa đựng nhiều nội dung đổi mới đáng chú ý. Trong số các đề xuất mới, quy định trao thẩm quyền cho UBND cấp xã thực hiện kiểm tra về tổ chức và hoạt động của luật sư trên địa bàn là nội dung nhận được sự quan tâm đặc biệt từ giới hành nghề luật. Đây là quy định hoàn toàn mới so với Luật Luật sư năm 2006, kể cả sau hai lần sửa đổi, bổ sung vào năm 2012 và năm 2015.

Xung quanh đề xuất này, còn không ít vấn đề pháp lý cần được tiếp tục làm rõ trong quá trình hoàn thiện dự thảo trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua.

PLO đã ghi nhận một số ý kiến về vấn đề trên:

ThS-LS ĐẶNG THỊ THÚY HUYỀN, Đoàn Luật sư TP.HCM:

Nguy cơ chồng chéo quản lý

Trong bối cảnh hiện nay, việc sửa đổi Luật Luật sư là cần thiết nhằm tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước đối với hoạt động luật sư, đồng thời đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, đối với đề xuất giao UBND cấp xã thực hiện kiểm tra hành chính đối với tổ chức và hoạt động của luật sư, đây là vấn đề cần được cân nhắc, đánh giá thận trọng.

Trong một nhà nước pháp quyền, nghề luật sư không chỉ là dịch vụ pháp lý thông thường. Luật sư là một thiết chế đặc biệt trong đời sống pháp lý, vừa hoạt động trong khuôn khổ pháp luật, vừa thực hiện chức năng bảo vệ quyền con người, quyền công dân và góp phần kiểm soát quyền lực thông qua hoạt động tranh tụng, tư vấn và đại diện pháp lý. Vì vậy, việc quản lý, kiểm tra hoạt động luật sư cần được xem xét từ bản chất và vai trò đặc thù của nghề, không chỉ từ góc độ quản lý hành chính.

Theo Luật Luật sư năm 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2012), luật sư là người có đủ tiêu chuẩn, điều kiện hành nghề để cung cấp dịch vụ pháp lý cho cá nhân, tổ chức, góp phần bảo vệ công lý và quyền, lợi ích hợp pháp của công dân. Quy định này cho thấy hoạt động luật sư luôn đặt trên hai nguyên tắc: chịu sự quản lý của Nhà nước nhưng đồng thời phải bảo đảm tính độc lập trong hành nghề.

Pháp luật hiện hành đã thiết kế cơ chế quản lý khá rõ ràng. Về phía Nhà nước, hoạt động luật sư do cơ quan tư pháp quản lý, chủ yếu là Bộ Tư pháp và cơ quan tư pháp cấp tỉnh. Bên cạnh đó, hệ thống tổ chức xã hội - nghề nghiệp như Liên đoàn Luật sư Việt Nam và các đoàn luật sư địa phương thực hiện chức năng tự quản, giám sát đạo đức và kỷ luật nghề nghiệp. Mô hình này phù hợp với thông lệ phổ biến, khi nghề luật sư được quản lý bởi cơ quan có chuyên môn pháp lý và tổ chức nghề nghiệp.

Ở góc độ lý luận pháp lý, đặc thù của nghề luật sư xuất phát từ thực tế họ thường tham gia vào các tranh chấp có liên quan đến cơ quan công quyền. Trong nhiều vụ án hành chính, luật sư đại diện người dân khởi kiện quyết định của chính quyền địa phương; trong các vụ án hình sự, luật sư có thể đưa ra quan điểm phản biện đối với lập luận của cơ quan điều tra hoặc cơ quan công tố; còn trong tranh chấp dân sự, luật sư nhiều khi bảo vệ quyền lợi cho bên yếu thế trước các tổ chức hoặc chủ thể có vị thế mạnh hơn. Vì vậy, nếu cơ chế quản lý hành nghề được mở rộng theo hướng hành chính hóa quá mức, đặc biệt ở cấp cơ sở, thì nguy cơ phát sinh xung đột giữa chức năng bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của luật sư với quyền quản lý hành chính của chính quyền địa phương là điều khó tránh khỏi.

ThS - LS ĐẶNG TRẦN KHA, giảng viên Khoa Luật, Trường ĐH Hùng Vương TP.HCM:

UBND cấp xã có thể tham gia ở mức hỗ trợ quản lý nhà nước

Về lý luận, luật sư là chủ thể tham gia hoạt động tư pháp, giữ vai trò quan trọng trong bảo vệ quyền con người, quyền công dân và góp phần bảo đảm sự công bằng trong quá trình áp dụng pháp luật.

Do đó, cơ chế quản lý đối với nghề luật sư cần được thiết kế trên cơ sở kết hợp giữa quản lý nhà nước và cơ chế tự quản nghề nghiệp, thay vì thuần túy dựa trên thẩm quyền quản lý hành chính theo lãnh thổ.

Trong bối cảnh đó, việc mở rộng thẩm quyền kiểm tra hành chính xuống cấp xã, nếu không xác định rõ phạm vi, nội dung và phương thức thực hiện, có thể dẫn đến chồng chéo thẩm quyền quản lý, gia tăng thủ tục hành chính và chưa phù hợp với tính chất đặc thù của hoạt động hành nghề luật sư.

Bên cạnh đó, khi bộ máy chính quyền cấp cơ sở đang phải thực hiện nhiều nhiệm vụ quản lý nhà nước, việc giao thêm chức năng kiểm tra đối với lĩnh vực có tính chuyên môn cao như hoạt động luật sư có thể ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý, đồng thời khó bảo đảm sự thống nhất trong áp dụng pháp luật.

Từ góc độ hoàn thiện thể chế, cần nghiên cứu điều chỉnh quy định theo hướng phân định rõ chức năng quản lý nhà nước và cơ chế tự quản của tổ chức xã hội - nghề nghiệp luật sư. Theo đó, hoạt động quản lý nhà nước đối với luật sư nên tiếp tục do các cơ quan tư pháp có chuyên môn thực hiện, đặc biệt là Bộ Tư pháp và Sở Tư pháp, thông qua các hoạt động như cấp, thu hồi giấy đăng ký hoạt động của tổ chức hành nghề luật sư, thanh tra, kiểm tra việc tuân thủ pháp luật và xử lý vi phạm trong hoạt động hành nghề.

Đồng thời, việc giám sát đạo đức nghề nghiệp, quy tắc ứng xử và chất lượng hành nghề cần được giao chủ yếu cho tổ chức xã hội - nghề nghiệp của luật sư; cụ thể là Liên đoàn Luật sư Việt Nam và các đoàn luật sư địa phương, thông qua cơ chế tự quản.

Bên cạnh đó, trong trường hợp cần có sự tham gia của chính quyền cơ sở, quy định pháp luật nên được thiết kế theo hướng cơ chế phối hợp quản lý thay vì trao thẩm quyền kiểm tra trực tiếp.

UBND cấp xã có thể tham gia ở mức hỗ trợ quản lý nhà nước, như cung cấp thông tin về tình hình hoạt động của tổ chức hành nghề luật sư trên địa bàn, phối hợp xác minh khi có yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền hoặc phản ánh các dấu hiệu vi phạm pháp luật phát sinh trong thực tiễn. Trong khi đó, thẩm quyền kiểm tra, đánh giá tính hợp pháp và tính chuyên môn của hoạt động hành nghề luật sư vẫn nên thuộc về các cơ quan tư pháp và tổ chức luật sư có thẩm quyền và chuyên môn.

Cách tiếp cận này không chỉ góp phần bảo đảm hiệu quả và tính thống nhất trong quản lý nhà nước đối với luật sư, mà còn phù hợp với nguyên tắc bảo đảm tính độc lập, tự quản và đặc thù chuyên môn của nghề luật sư trong hệ thống tư pháp, qua đó tạo nền tảng pháp lý ổn định và minh bạch cho sự phát triển của đội ngũ luật sư trong thời gian tới.