Mới đây, Bộ Công an đã công bố dự thảo hồ sơ chính sách dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) để lấy ý kiến góp ý. Trong đó, Bộ Công an đã đề xuất sửa đổi, bổ sung 7 nhóm chính sách lớn.
Bổ sung thêm trường hợp được loại trừ trách nhiệm hình sự
Một trong những chính sách được rất nhiều người quan tâm đó là hoàn thiện, bổ sung quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự (TNHS), tạm hoãn truy cứu, miễn TNHS và miễn hình phạt.
Chính sách này không chỉ đơn thuần điều chỉnh kỹ thuật lập pháp mà trực tiếp giải quyết vấn đề cốt lõi: bảo vệ sự đổi mới sáng tạo, giảm bớt tâm lý "sợ sai, sợ trách nhiệm" và hạn chế việc hình sự hóa các quan hệ kinh tế - dân sự.
Cụ thể, Bộ Công an đề xuất mở rộng các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự. Hiện tại, Điều 25 BLHS mới chỉ giới hạn loại trừ TNHS đối với rủi ro trong nghiên cứu khoa học, kỹ thuật. Dự thảo đề xuất mở rộng việc loại trừ TNHS đối với rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng mô hình sản xuất, kinh doanh mới nếu có thiệt hại kinh tế do nguyên nhân khách quan. Quy định này nhằm thể chế hóa Nghị quyết 57 và Kết luận 14 của Bộ Chính trị, tạo động lực cho quá trình chuyển đổi số và đầu tư mạo hiểm.
Tuy nhiên, để tránh việc các đối tượng lợi dụng hợp thức hóa sai phạm, pháp luật sẽ thiết kế các rào cản chặt chẽ như yêu cầu hành vi phải "vì lợi ích chung", "không thu lợi bất chính", "đã áp dụng biện pháp quản lý rủi ro" và có cơ chế thẩm định, hậu kiểm rõ ràng.
Trường hợp loại trừ TNHS được đề xuất bổ sung tiếp theo là cho các cơ quan chuyên trách khi thực hiện biện pháp nghiệp vụ phục vụ đấu tranh phòng, chống tội phạm (như xâm nhập, hóa trang, kiểm soát điện tử). Khi cán bộ tuân thủ đầy đủ quy trình, không vì động cơ vụ lợi hay cá nhân, họ sẽ được pháp luật bảo vệ. Điều này cụ thể hóa Quy định số 183-QĐ/TW, giúp củng cố hành lang pháp lý để trấn áp hiệu quả các loại tội phạm có tổ chức, ma túy, khủng bố mà không làm chùn bước lực lượng chức năng
Bổ sung cơ chế tạm hoãn truy cứu và miễn trách nhiệm hình sự linh hoạt
Cũng trong dự thảo chính sách lần này, Bộ Công an cũng đã đề xuất bổ sung cơ chế Tạm hoãn truy cứu và Miễn TNHS linh hoạt. Theo đó, bổ sung cơ chế tạm hoãn truy cứu để khắc phục hậu quả nhằm tạo ra một tầng xử lý trung gian giữa "truy cứu ngay" và "miễn ngay", chính sách bổ sung cơ chế tạm hoãn truy cứu TNHS, cho thời gian khắc phục hậu quả đối với các vi phạm kinh tế.
Chế định hoàn toàn mới này áp dụng cho các hành vi gây thiệt hại nhưng vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội, mang lại hiệu quả cho địa phương, đất nước, và đặc biệt là không có yếu tố tham nhũng. Tác động tích cực của quy định này là giúp Nhà nước thu hồi tài sản, cứu các dự án đang dang dở, giảm đổ vỡ dây chuyền, đồng thời trao cho doanh nghiệp cơ hội sửa sai có kiểm soát.
Đáng chú ý, dự thảo cho phép cơ quan chức năng miễn TNHS ngay trong giai đoạn giải quyết tin báo, tố giác tội phạm thay vì phải chờ có quyết định khởi tố vụ án như hiện nay. Nếu người vi phạm tận dụng tốt thời gian tạm hoãn và khắc phục toàn bộ hậu quả, họ có thể được miễn TNHS. Điều này làm giảm chi phí xã hội, ngăn chặn những tác động tiêu cực đối với uy tín, danh dự và hoạt động sản xuất kinh doanh bình thường của doanh nghiệp, cá nhân.
Bên cạnh đó, sẽ đổi mới căn cứ miễn hình phạt, hướng tới tính phục hồi đối với các cá nhân phạm tội về trật tự quản lý kinh tế hoặc môi trường, nếu hành vi vi phạm vì lợi ích chung, không có mục đích thu lợi bất chính, đã áp dụng biện pháp quản lý rủi ro và đã khắc phục, bồi thường toàn bộ thiệt hại, dự thảo đề xuất cho phép họ được miễn hình phạt. Quy định này chuyển trọng tâm từ việc trừng phạt sang khôi phục nguyên trạng và bồi thường, giúp doanh nghiệp và người lao động có thể duy trì hoạt động, bảo vệ việc làm và chuỗi cung ứng.
Theo cơ quan chủ trì soạn thảo các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự và miễn trách nhiệm hình sự trong dự thảo lần này là minh chứng rõ nét cho việc đưa chủ trương "không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, hành chính, dân sự" (Nghị quyết 66, 68, 79) vào thực tiễn áp dụng.
Thay vì nhắm đến việc trừng trị nghiêm khắc và tước đoạt tự do, định hướng của BLHS sửa đổi ưu tiên các biện pháp dân sự, kinh tế trước; trường hợp đến mức phải xử lý hình sự thì ưu tiên cho người phạm tội cơ hội chủ động khắc phục hậu quả kinh tế.
Đây là bước tiến lớn trong cải cách tư pháp, không chỉ củng cố tính nhân đạo mà còn trực tiếp góp phần giải phóng sức sản xuất, giảm thiểu sự ách tắc của nền kinh tế do rủi ro pháp lý mang lại.
