Một tháng trước, các đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner đã có cuộc gặp gián tiếp với phía Iran tại Geneva (Thụy Sĩ), trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn khẳng định ngoại giao là lựa chọn ưu tiên. Tuy nhiên, chỉ hai ngày sau đó, ngày 28-2, Mỹ và Israel đã phát động chiến dịch quân sự ở Iran.
Hiện nay, con đường đàm phán được kỳ vọng sẽ được mở lại sau khi Tổng thống Trump tuyên bố hai nước đang thương lượng để chấm dứt xung đột. Dù Nhà Trắng công khai bày tỏ lạc quan, giới quan sát cho rằng con đường trở lại bàn đàm phán vẫn tồn tại nhiều trở ngại lớn.
Nhiều diễn biến mới liên quan đàm phán
Đầu tuần này, Mỹ thông qua Pakistan đã chuyển tới Iran danh sách 15 yêu cầu. Theo truyền thông Mỹ, nhiều yêu cầu lặp lại các điều kiện Mỹ đưa ra trước khi chiến tranh bắt đầu, bao gồm việc Iran cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân, Mỹ tiếp quản lượng uranium làm giàu ở mức cao của Iran, áp đặt hạn chế đối với năng lực quốc phòng của Tehran, và chấm dứt việc Iran hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm. Kế hoạch này cũng đề cập các tuyến đường hàng hải, một quan chức nói với tờ The New York Times.
Đáp lại, Ngoại trưởng Iran - ông Abbas Araqchi nói rằng nước này đang xem xét đề xuất của Mỹ nhưng không có ý định tiến hành đàm phán để kết thúc xung đột. Cụ thể theo Araghchi, đề xuất của Mỹ đang được các cấp lãnh đạo cao nhất tại Tehran xem xét, nhưng việc trao đổi thông điệp thông qua các bên trung gian “không đồng nghĩa với đàm phán với Mỹ”.
“Hiện tại, chính sách của chúng tôi là tiếp tục kháng chiến. Chúng tôi không có ý định đàm phán. Cho đến nay chưa có cuộc đàm phán nào diễn ra, và tôi tin rằng lập trường của chúng tôi hoàn toàn dựa trên nguyên tắc” - ngoại trưởng Iran nhấn mạnh, nói thêm rằng “việc nói tới đàm phán lúc này là thừa nhận thất bại”.
Trong khi đó, đài Press TV ngày 25-3 dẫn lời một quan chức cấp cao Iran nói về danh sách yêu cầu của Tehran. Các yêu cầu bao gồm: chấm dứt hoàn toàn “các hành động gây hấn và ám sát”, thiết lập cơ chế cụ thể bảo đảm chiến tranh chống Iran không tái diễn, bảo đảm chi trả rõ ràng và đầy đủ thiệt hại chiến tranh cũng như bồi thường, chấm dứt mọi hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận và đối với toàn bộ lực lượng ủy nhiệm của Iran trong khu vực, đồng thời bảo đảm Iran có thể thực thi chủ quyền đối với eo biển Hormuz.
Bình luận về phản ứng của Iran với đề xuất hòa bình, Nhà Trắng hôm 25-3 cảnh báo rằng ông Trump sẵn sàng “dùng biện pháp cực kỳ nghiêm khắc” đối với Iran nếu Tehran không chấp nhận thỏa thuận chấm dứt chiến tranh ở Trung Đông.
“Nếu Iran không chấp nhận thực tế của thời điểm hiện tại, nếu họ không hiểu rằng họ đã bị đánh bại về quân sự và sẽ tiếp tục như vậy, Tổng thống Trump sẽ bảo đảm họ phải hứng chịu những đòn tấn công mạnh hơn bất kỳ lần nào trước đây” - Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt lên tiếng tại cuộc họp báo.
“Tổng thống Trump không nói suông và ông sẵn sàng tung ra hành động quân sự ở mức tối đa. Iran không nên tính toán sai lầm thêm lần nữa” - bà Leavitt nói thêm. Thư ký báo chí Nhà Trắng khẳng định rằng Mỹ và Iran vẫn đang tham gia các cuộc trao đổi hòa bình, dù truyền thông nhà nước Iran đưa tin Tehran đã bác bỏ kế hoạch của Washington.
Triển vọng về một thoả thuận hoà bình
Một số nhà quan sát cho rằng Iran có thể sẵn sàng đối thoại ở mức độ hạn chế. Dẫn nguồn tin Iran giấu tên, đài CNN ngày 24-3 đưa tin rằng đã có những “tiếp xúc” giữa Mỹ và Iran, thay vì “đàm phán đầy đủ”.
Nguồn tin này cho biết Iran sẵn sàng lắng nghe các đề xuất “bền vững” nhằm chấm dứt xung đột. “Iran sẵn sàng đưa ra mọi bảo đảm cần thiết rằng họ sẽ không bao giờ phát triển vũ khí hạt nhân, nhưng có quyền sử dụng công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình” - nguồn tin nói với CNN.
Hiện nay, Iran là một trong những quốc gia bị trừng phạt nặng nề nhất thế giới. Các lệnh trừng phạt này đã ảnh hưởng đến thu nhập, doanh thu dầu mỏ và ngành hàng không của Iran.
Vì vậy, các chuyên gia cho rằng khả năng diễn ra đàm phán là có cơ sở. Tuy nhiên, các chuyên gia thận trọng khi dự đoán về khả năng đàm phán thành công.
“Tôi đánh giá khả năng diễn ra đàm phán là khoảng 60% vì nhiều lý do” - nhà kinh tế người Mỹ gốc Iran Nader Habibi nói với kênh Al Jazeera, cho rằng chi phí của cuộc chiến đã rất lớn đối với tất cả các bên.
Đối với Mỹ, ông Trump đang chịu áp lực phải kiềm chế chiến sự từ các quốc gia vùng Vịnh – những nước đã hứng chịu các cuộc tấn công của Iran – cũng như từ các đối tác kinh tế lớn do tác động của xung đột tới giá năng lượng và thị trường chứng khoán.
Tổng thống Mỹ cũng chịu sức ép từ cử tri trong nước, những người cần được trấn an trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ vào tháng 11 năm nay. Các cuộc thăm dò dư luận liên tục cho thấy đa số người dân Mỹ không ủng hộ cuộc chiến với Iran.
Về phía Iran, không chỉ chịu thương vong và gián đoạn lớn trong nước, các lãnh đạo ở Tehran cũng đang đối mặt áp lực từ các nước láng giềng nhằm chấm dứt các cuộc tấn công vào lãnh thổ và cơ sở hạ tầng năng lượng trong khu vực.
Ông Habibi nói thêm rằng một số quốc gia trung gian như Ai Cập, Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ đã thiết lập được các kênh liên lạc với giới chức Iran, tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán. “Israel và Mỹ từng kỳ vọng một cuộc chiến ngắn với con đường dẫn tới sự thay đổi quyền lực. Giờ đây họ đang điều chỉnh lại kỳ vọng và nhận thức rõ chi phí rất lớn của một cuộc chiến kéo dài, trong đó Iran vẫn có khả năng tấn công các mục tiêu tại Israel” - ông Habibi nhận định.
Ông Nate Swanson, cựu quan chức chính phủ Mỹ từng giữ chức giám đốc phụ trách Iran tại Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ, cũng bày tỏ lo ngại rằng nếu nội dung của đề xuất 15 điểm thực sự như những gì truyền thông đưa tin, thì “không có khả năng nào để các cuộc đàm phán thành công”.
Ông Swanson nhận định Iran nhiều khả năng cho rằng ông Trump đang lặp lại cách tiếp cận trước đây. Theo ông, Tehran cũng đang đưa ra “một đề xuất táo bạo và thiếu thực tế tương tự”.
Một số quốc gia vùng Vịnh và các đồng minh khác của Mỹ muốn thấy giao tranh chấm dứt ngay lập tức và tuyến hàng hải được mở lại, nhưng cũng có những bên mong muốn đạt được một thỏa thuận toàn diện hơn. Đại sứ UAE tại Mỹ Yousef Al Otaiba viết trên tờ Wall Street Journal hôm 25-3 rằng một lệnh ngừng bắn vào lúc này là chưa đủ, và kêu gọi đạt được một thỏa thuận tổng thể.
“Một lệnh ngừng bắn đơn thuần là chưa đủ. Chúng ta cần một kết quả dứt điểm, giải quyết toàn bộ các mối đe dọa từ Iran: năng lực hạt nhân, tên lửa, UAV, các lực lượng ủy nhiệm và việc phong tỏa các tuyến hàng hải quốc tế” - ông Otaiba viết.
Giá dầu tăng, chứng khoán giảm khi thị trường lo ngại về triển vọng đàm phán
Giá dầu tăng trong phiên giao dịch ngày 26-3 sau một ngày giảm mạnh khi các nhà đầu tư đánh giá lại triển vọng hạ nhiệt căng thẳng ở Trung Đông, theo hãng tin Reuters.
Hợp đồng tương lai dầu Brent giao dịch ở mức 104,53 USD, tăng hơn 2% trong ngày và đang hướng tới mức tăng 43,6% trong cả tháng.
“Sự lạc quan về một lệnh ngừng bắn đã suy giảm” - ông Tsuyoshi Ueno, kinh tế trưởng tại Viện Nghiên cứu NLI, nhận định. Ông Ueno cho rằng các yêu cầu do Washington đưa ra trong đề xuất 15 điểm dường như rất cao, khiến giá dầu dễ biến động mạnh hơn nữa tùy thuộc vào diễn biến đàm phán và hành động quân sự của hai bên.
Chỉ số Nikkei của Nhật đảo chiều giảm 0,7% sau khi tăng đầu phiên, chứng khoán Hàn Quốc giảm 2,7% và chỉ số Hang Seng của Hong Kong (Trung Quốc) mất 1,7%.
Chỉ số MSCI bao quát thị trường châu Á - Thái Bình Dương (không bao gồm Nhật) giảm hơn 1%, hướng tới mức giảm 9,5% trong tháng – mức giảm mạnh nhất kể từ tháng 10-2022.
Tâm lý ảm đạm được dự báo sẽ tiếp diễn tại châu Âu khi hợp đồng tương lai chứng khoán cho thấy thị trường sẽ mở cửa trong sắc đỏ. Hợp đồng tương lai chứng khoán Mỹ cũng giảm.
“Có vẻ như đà hồi phục do kỳ vọng thị trường đang bắt đầu lung lay” - ông Charu Chanana, trưởng bộ phận chiến lược đầu tư tại ngân hàng đầu tư Saxo (Đan Mạch), nhận định.
