Ngày 23-3, khi tối hậu thư 48 giờ dành cho Iran sắp hết hạn, Tổng thống Mỹ Donald Trump bất ngờ thông báo tạm hoãn mọi cuộc tấn công vào các nhà máy điện và cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran trong vòng 5 ngày.
Theo người đứng đầu Nhà Trắng, trong vài ngày qua, Mỹ và Iran đã có các cuộc đối thoại “rất tốt và hiệu quả” nhằm tìm kiếm một giải pháp toàn diện cho các xung đột ở Trung Đông. Liệu đây có phải là dấu hiệu về một lối thoát cho cuộc xung đột?
Thông điệp khác biệt từ Mỹ và Iran
Ông Trump từ chối tiết lộ Mỹ đang liên lạc với ai tại Iran, chỉ nói rằng đó không phải là lãnh tụ tối cao mới được bổ nhiệm Mojtaba Khamenei.
Tổng thống Mỹ cho biết ông đang yêu cầu Iran chấm dứt hoàn toàn việc làm giàu uranium, đồng thời từ bỏ các kho dự trữ uranium đã làm giàu. Ông Trump nói thêm rằng các đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner đã trao đổi với các đối tác Iran vào ngày 22-3 nhưng không nêu chi tiết.
Về phía Iran, Tehran bác bỏ tuyên bố của ông Trump, cho rằng nhà lãnh đạo Mỹ đang muốn câu giờ cho các kế hoạch quân sự của Mỹ và giảm giá năng lượng.
“Không có cuộc đàm phán nào với Mỹ, và tin giả đang được sử dụng để thao túng thị trường tài chính và dầu mỏ, cũng như để thoát khỏi vũng lầy mà Mỹ và Israel đang mắc kẹt” - Chủ tịch quốc hội Iran, ông Mohammad Bagher Qalibaf, viết trên mạng xã hội X.
Ngày 23-3, ông Mohsen Rezaei, cố vấn quân sự cấp cao của Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei, nói rằng cuộc chiến sẽ tiếp diễn cho đến khi Iran nhận được bồi thường đầy đủ cho những thiệt hại đã phải gánh chịu.
Phát biểu trên truyền hình Iran, phát sóng hôm 23-3, ông Rezaei cũng tuyên bố Iran sẽ tiếp tục chiến đấu cho đến khi “toàn bộ các lệnh trừng phạt kinh tế được dỡ bỏ và có được các bảo đảm quốc tế mang tính ràng buộc pháp lý nhằm ngăn chặn sự can thiệp của Mỹ vào Iran”.
Dù bác bỏ việc đàm phán trực tiếp, một số quan chức Iran thừa nhận hoặc để ngỏ khả năng hai bên đã truyền thông điệp thông qua các bên trung gian.
Hãng thông tấn Mehr dẫn tuyên bố của Bộ Ngoại giao Iran rằng có những “sáng kiến” từ các nước trong khu vực nhằm “giảm căng thẳng”. “Phản ứng của chúng tôi đối với tất cả những sáng kiến đó đều rõ ràng: Chúng tôi không phải là bên khơi mào cuộc chiến này, và tất cả những yêu cầu này nên được chuyển đến Washington” - tuyên bố nêu rõ.
Theo giới quan sát, tuyên bố của ông Trump cho thấy một lối thoát ngoại giao cho cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran có thể đang trong tầm với. Diễn biến cũng xuất phát trong bối cảnh các đồng minh của Mỹ tại Trung Đông và châu Âu ngày càng lo ngại khi xung đột tiếp tục leo thang.
Nhà phân tích Mohamad Elmasry thuộc Viện Nghiên cứu Sau đại học Doha (Qatar) cho rằng thông báo của Tổng thống Trump có thể là “cách ông ấy tự tạo một lối thoát trang trọng” cho Mỹ. “Nhưng câu hỏi mà mọi người cần đặt ra là Iran sẽ làm gì và Israel sẽ làm gì, và Israel có sẵn sàng tiếp tục nỗ lực chiến tranh chống lại Iran đến mức nào nếu không có sự hỗ trợ của Mỹ” - ông Elmasry nói với kênh Al Jazeera.
Tăng tốc các nỗ lực ngoại giao
Nhiều quốc gia hiện đang tích cực tham gia làm trung gian cho một thỏa thuận giữa Mỹ và Iran khi tác động của cuộc chiến lan rộng trên toàn cầu, năm nguồn tin am hiểu vấn đề nói với đài CNN. Các nguồn tin này cho biết họ không biết về bất kỳ cuộc đàm phán trực tiếp nào giữa Mỹ và Iran kể từ khi chiến sự bùng nổ.
Theo các nguồn tin, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Oman đang tham gia vào các nỗ lực đàm phán. Những nỗ lực ngoại giao này nhằm vừa đạt được lệnh ngừng bắn, vừa đảm bảo việc đi lại an toàn cho tàu thuyền qua eo biển Hormuz.
Hai nguồn tin trong khu vực cho biết, thông qua Pakistan, Mỹ đã chuyển tới phía Iran một danh sách 15 điểm nhưng chưa rõ Tehran có đồng ý với bất kỳ điều khoản nào hay không. Một nguồn tin cho rằng một số yêu cầu gần như Iran không thể chấp nhận, trong khi nguồn tin còn lại nói rằng danh sách này tương tự các điểm mà Mỹ đã đưa ra trong các cuộc trao đổi với Iran năm ngoái.
Các nguồn tin cho biết Pakistan đang xây dựng một đề xuất và thúc đẩy các nỗ lực hòa giải, trong khi Oman cũng đã chuyển thông điệp qua lại giữa Mỹ và Iran liên quan eo biển Hormuz. Ai Cập cũng đang tham gia vào những nỗ lực ngoại giao tích cực.
Pakistan đã xây dựng mối quan hệ chặt chẽ với chính quyền ông Trump trong năm qua, đồng thời từ lâu duy trì đối thoại với Iran. Quốc gia này có đường biên giới dài với Iran và nhận khoảng 90% lượng dầu qua eo biển Hormuz, nên xung đột đã ảnh hưởng trực tiếp đến Islamabad.
Về phía Pakistan, Giám đốc Tình báo, Trung tướng Asim Malik, là một trong những quan chức đang trao đổi với các đặc phái viên Mỹ, theo một nguồn tin.
Một nguồn tin khác cho biết đã có hàng loạt cuộc điện đàm giữa Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan với các đối tác, trong đó có Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi và Ngoại trưởng Ai Cập Badr Abdelatty. Ông Fidan cũng đã có cuộc trao đổi với ông Witkoff hôm 22-3.
Một nguồn tin trong khu vực nhận định rằng chính quyền Mỹ đang liên hệ với Iran thông qua nhiều quốc gia khác nhau nhằm đảm bảo thông điệp của mình được truyền tới tất cả các nhân vật liên quan tại Tehran. Nguồn tin này cho biết các bên đều nhận định rằng để chấm dứt chiến sự bền vững sẽ cần nhiều thời gian.
“Một hoạt động ngoại giao đang diễn ra ngay lúc này, có nhiều đề xuất đang được đưa ra. Bản chất của ngoại giao là một quá trình thảo luận linh hoạt. Chưa có đề xuất nào đạt đến mức hoàn thiện hoặc được chấp nhận rộng rãi” - nguồn tin nói với CNN.
Các chính phủ khác cũng cho biết đã nắm được các cuộc trao đổi đang diễn ra. “Chúng tôi, phía Anh, đã biết rằng điều đó đang diễn ra” - Thủ tướng Anh Keir Starmer nói hôm 23-3 sau cuộc điện đàm với Tổng thống Trump.
Theo các nguồn tin, các quan chức cấp cao trong chính quyền Mỹ, bao gồm Tổng thống Trump và Phó Tổng thống JD Vance, cũng đã làm việc trong ngày 23-3 để đảm bảo Israel được cập nhật về các diễn biến. Cả ông Trump và ông Vance đều đã trao đổi với Thủ tướng Benjamin Netanyahu, trong bối cảnh mục tiêu chiến tranh của Israel gần đây dường như có sự khác biệt so với Mỹ.
Giới quan sát cho rằng nếu thực sự nghiêm túc về một thỏa thuận, ông Trump có thể mở ra một cánh cửa nhỏ cho ngoại giao. Nhưng Tehran hiện rất thiếu tin tưởng vào một tổng thống đã hai lần phát động các cuộc tấn công nhằm vào Iran.
Theo tờ Financial Times, một cuộc đàm phán tiềm năng cần tập trung vào các vấn đề chính, bao gồm yêu cầu của Iran về đảm bảo an ninh, eo biển Hormuz, chương trình hạt nhân, tên lửa của Tehran, và các lệnh trừng phạt mà phương Tây đang áp lên Iran.
Tiếp diễn các đòn tấn công trên khắp khu vực
Theo Al Jazeera, các cuộc không kích vẫn tiếp diễn ở vùng Vịnh bất chấp thông tin về đàm phán hòa bình. Từ đầu ngày đến trưa 24-3 (giờ địa phương), Al Jazeera ghi nhận khoảng 12 đến 13 lần chuông báo động reo lên ở Kuwait.
Tại Saudi Arabia, khoảng 20 UAV đã bị chặn lại ở tỉnh phía đông. Bộ Nội vụ Bahrain cho biết chuông báo động không kích đã được phát đi nhiều lần trong ngày 24-3.
Ít nhất 6 chiến binh người Kurd đã thiệt mạng và 22 người bị thương trong một vụ tấn công bằng tên lửa vào căn cứ của người Kurd ở phía bắc TP Erbil thuộc khu tự trị Kurdistan ở Iraq
Truyền thông Israel đưa tin về thiệt hại nặng nề ở Tel Aviv sau cuộc tấn công tên lửa mới nhất của Iran.
Tại Iran, từ rạng sáng 24-3, nhiều tiếng nổ lớn được ghi nhận ở thủ đô Tehran và các TP khác như Tabriz, Isfahan và Karaj.
