Việc sửa đổi Luật Luật sư, đặc biệt đề xuất thành lập Hội đồng thi kiểm tra kết thúc tập sự hành nghề luật sư theo mô hình liên ngành có sự tham gia của các cơ quan tiến hành tố tụng, đang thu hút nhiều ý kiến trong giới hành nghề.
Theo quy định hiện hành, Liên đoàn Luật sư Việt Nam được giao tổ chức kiểm tra kết quả tập sự hành nghề luật sư đối với người đã hoàn thành thời gian tập sự. Việc tổ chức kiểm tra được thực hiện theo hướng dẫn của Bộ Tư pháp tại các thông tư về tập sự hành nghề luật sư.
PLO ghi nhận một số ý kiến xoay quanh đề xuất này:
Luật sư ĐỖ KHẮC TẤT HƯNG, Đoàn Luật sư TP.HCM:
Giám sát thay vì tham gia trực tiếp
Việc cơ quan tư pháp tham gia quá trình sát hạch luật sư không phải là điều xa lạ trên thế giới, song mức độ và phương thức tham gia có sự khác biệt đáng kể giữa các hệ thống pháp luật.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy có nhiều mô hình khác nhau, từ việc cơ quan tư pháp tham gia trực tiếp đến mô hình giám sát độc lập, tùy thuộc vào cách tổ chức hệ thống nghề luật sư ở mỗi quốc gia.
Tại các quốc gia theo hệ thống Dân luật (Civil Law) như Đức, luật sư được coi là một thành tố của nền tư pháp. Kỳ thi luật sư là kỳ thi quốc gia do Bộ Tư pháp chủ trì. Trong mô hình này, thẩm phán và kiểm sát viên không chỉ tham gia giám sát mà còn đóng vai trò chủ chốt trong việc ra đề và chấm thi, cùng với luật sư và giới học thuật. Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm các chủ thể trong hệ thống tư pháp có chung nền tảng về trình độ chuyên môn và đạo đức công lý.
Ngược lại, tại các quốc gia theo hệ thống Thông luật (Common Law) như Mỹ, thẩm quyền quản lý luật sư thuộc về Tòa án Tối cao của từng bang; các hiệp hội luật sư thực hiện chức năng này theo sự ủy quyền và giám sát của tòa án.
Ý kiến Liên đoàn Luật sư Việt Nam
Đề nghị xem xét lại việc thành lập Hội đồng thi luật sư có sự tham gia của các cơ quan tiến hành tố tụng, bởi các cơ quan này không liên quan gì tới việc kiểm tra tập sự hành nghề luật sư.
Đồng thời, cần xem xét kỹ tính cần thiết và tính phù hợp của mô hình này, việc tổ chức kỳ thi luật sư với cơ chế hội đồng liên ngành có thực sự cần thiết hay không, khi hiện nay việc kiểm tra tập sự hành nghề luật sư đã được tổ chức ổn định và đạt hiệu quả nhất định.
Trong khi đó, tại Vương quốc Anh, xu hướng là thiết lập cơ quan giám sát độc lập như Hội đồng Dịch vụ Pháp lý, với các thành viên do Đại pháp quan (Bộ trưởng Bộ Tư pháp) bổ nhiệm. Cơ quan này không trực tiếp tổ chức hay chấm thi, nhưng có quyền phê duyệt các tiêu chuẩn và quy định liên quan đến việc sát hạch của các tổ chức hành nghề luật sư.
Dự thảo luật đặt ra yêu cầu nâng cao “bản lĩnh chính trị” và kỷ cương nghề nghiệp là cần thiết, song các tiêu chí này cần được lượng hóa và gắn với quá trình đào tạo, bồi dưỡng, thay vì chỉ thể hiện qua một kỳ thi. Bản chất của kiểm tra tập sự là đánh giá năng lực hành nghề trong môi trường nghề luật sư, do đó không nên dồn toàn bộ kỳ vọng vào việc thay đổi cấu trúc hội đồng thi.
Theo tôi, thay vì để các cơ quan tiến hành tố tụng tham gia trực tiếp vào Hội đồng thi, Nhà nước thông qua Bộ Tư pháp thiết lập cơ chế giám sát độc lập, thực hiện phê duyệt tiêu chuẩn, giám sát quy trình và xử lý khiếu nại. Như vậy vừa bảo đảm vai trò quản lý, vừa giữ cho bộ máy tổ chức thi tinh gọn, đúng tính chất tự quản của nghề luật sư.
Luật sư NGUYỄN ĐÌNH THẾ, Đoàn Luật sư TP.HCM:
Cần rõ vai trò, tránh chồng chéo chức năng
Từ năm 2014 đến nay, Liên đoàn Luật sư Việt Nam đã tổ chức 22 kỳ kiểm tra kết quả tập sự với tỷ lệ sàng lọc thực chất khoảng 30-50%, phản ánh tính nghiêm túc và chất lượng đánh giá. Các kỳ kiểm tra luôn có sự phối hợp, giám sát chặt chẽ của Bộ Tư pháp, Bộ Công an, Sở Tư pháp và các Đoàn Luật sư, bảo đảm tính khách quan, minh bạch và đa chiều.
Trong bối cảnh đó, việc bổ sung đại diện cơ quan tiến hành tố tụng có thể mang lại giá trị nhất định, như giúp đề thi bám sát thực tiễn, bổ sung góc nhìn trong đánh giá kiến thức pháp luật và quy trình tố tụng. Tuy nhiên, việc mở rộng này phải được thiết kế theo hướng không làm phức tạp bộ máy, không phát sinh thủ tục hành chính không cần thiết, không chồng chéo chức năng, đồng thời vẫn giữ được tính linh hoạt, hiệu quả của cơ chế hiện hành.
Đặc biệt, cần bảo đảm tôn trọng tính đặc thù của nghề luật sư. Những nội dung cốt lõi như kỹ năng bào chữa, tư duy tranh tụng, chiến lược bảo vệ quyền lợi khách hàng và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp chỉ có thể được đánh giá chính xác bởi đội ngũ luật sư có kinh nghiệm thực tiễn. Đây là ranh giới quan trọng trong việc thiết kế vai trò của các chủ thể tham gia Hội đồng thi.
Để kiểm soát nguy cơ xung đột vai trò giữa các chủ thể thuộc bên “xét xử - buộc tội” và bên “bảo vệ quyền lợi”, cần phân định rõ phạm vi tham gia. Đại diện cơ quan tiến hành tố tụng nên tham gia ở các nội dung về kiến thức pháp luật cơ bản, quy định tố tụng và tuân thủ quy trình; trong khi phần đánh giá kỹ năng hành nghề cốt lõi phải do luật sư thực hành đảm nhiệm. Đồng thời, cơ cấu Hội đồng cần bảo đảm luật sư thực hành giữ vai trò chủ đạo, với tỉ lệ hợp lý (có thể từ 2/3 trở lên), nhằm duy trì định hướng chuyên môn và bản sắc nghề nghiệp.
Nếu được thiết kế với ranh giới rõ ràng về chức năng, phạm vi và cơ chế phối hợp, sự tham gia của cơ quan tiến hành tố tụng không tất yếu làm suy giảm tính độc lập, mà có thể mang tính bổ trợ. Ngược lại, nếu thiếu phân định chặt chẽ, sự tham gia này có thể dẫn đến giao thoa vai trò, không phù hợp với đặc thù nghề luật sư, nghề đòi hỏi tính độc lập, phản biện và bảo vệ quyền lợi khách hàng ở mức cao.
Vì vậy, theo tôi, chỉ tiếp thu những yếu tố thực sự cần thiết, có giá trị gia tăng cho chất lượng kỳ thi; đồng thời bảo đảm vai trò chủ đạo trong đánh giá năng lực hành nghề vẫn thuộc về đội ngũ luật sư thực hành. Khi đó, việc hoàn thiện Hội đồng thi không chỉ nâng cao chất lượng kiểm tra mà còn góp phần củng cố nguyên tắc độc lập và bản chất nghề nghiệp của luật sư.
Tránh “hành chính hóa” kỳ thi luật sư
Theo Luật Luật sư hiện hành, Liên đoàn Luật sư Việt Nam được giao tổ chức kiểm tra kết quả tập sự theo hướng dẫn của Bộ Tư pháp, nhằm đánh giá năng lực chuyên môn, kỹ năng hành nghề và đạo đức của người tập sự trước khi cấp Chứng chỉ hành nghề.
Dự thảo đề xuất mô hình hội đồng liên ngành để tổ chức kỳ thi luật sư, với sự tham gia của nhiều cơ quan như Bộ Tư pháp, Sở Tư pháp, Liên đoàn Luật sư Việt Nam và các chuyên gia. Mô hình này có thể nâng cao chất lượng kỳ thi thông qua việc tăng tính khách quan, hạn chế thiên vị, kết hợp góc nhìn quản lý nhà nước với đánh giá nghề nghiệp; đồng thời tận dụng kinh nghiệm chuyên gia trong xây dựng đề thi và kiểm tra kỹ năng, đạo đức hành nghề.
Tuy nhiên, việc có nhiều thành phần tham gia dễ dẫn đến khó khăn trong phối hợp, kéo dài thủ tục, chậm trễ trong ra đề, chấm thi và công bố kết quả. Nếu thiếu quy trình rõ ràng và cơ chế phân công minh bạch, kỳ thi có thể gia tăng chi phí vận hành và giảm tính linh hoạt. Trong khi đó, cơ chế kiểm tra tập sự hiện nay đã vận hành ổn định, có hiệu quả nhất định, do đó cần cân nhắc kỹ tính cần thiết của việc thay đổi mô hình.
Việc chuyển từ “kiểm tra tập sự” sang “kỳ thi luật sư” theo hướng tập trung cũng có thể làm gia tăng gánh nặng cho người tập sự về thủ tục, chi phí và thời gian, do phải chuẩn bị cho một kỳ thi toàn diện, bao gồm cả lý thuyết, thực hành và đạo đức nghề nghiệp. Điều này càng đáng lưu ý khi người tập sự thường chịu áp lực tài chính và công việc.
Dù vậy, các đề xuất cải cách cũng hướng tới tinh giản nội dung thi, như loại bỏ các phần lý thuyết trùng lặp, tăng cường đánh giá qua hồ sơ và vấn đáp thực hành. Về dài hạn, việc tổ chức kỳ thi thống nhất có thể góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ luật sư, bảo đảm tiêu chuẩn hành nghề và tăng tính minh bạch trong cấp Chứng chỉ hành nghề, thông qua cơ chế phối hợp giữa Sở Tư pháp và UBND cấp tỉnh.
Luật sư TRẦN MINH HÙNG, Đoàn Luật sư TP.HCM
