Ngày 17-6, Đoàn Đại biểu Quốc hội TP.HCM tổ chức hội nghị lấy ý kiến góp ý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.
Hội nghị nhằm thu thập ý kiến của các cơ quan, tổ chức, chuyên gia và nhà quản lý. Qua đó, ban tổ chức kỳ vọng hoàn thiện dự thảo luật, bảo đảm phù hợp với thực tiễn hoạt động xuất bản và yêu cầu phát triển trong tình hình mới.
Sửa Luật Xuất bản: Không chỉ bổ sung, cần tiếp cận toàn diện
Tại hội nghị, bà Trần Thị Diệu Thúy, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội TP.HCM, cho biết việc sửa đổi Luật Xuất bản lần này diễn ra trong bối cảnh Ban Bí thư vừa ban hành Chỉ thị số 04 về đổi mới, nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động xuất bản.
Theo bà Trần Thị Diệu Thúy, qua các cuộc khảo sát, tham vấn gần đây, nhiều chuyên gia cho rằng việc sửa đổi luật không nên chỉ dừng lại ở một số điều khoản. Quy trình này cần được nghiên cứu theo hướng toàn diện hơn, nhằm thể chế hóa các chủ trương mới của Đảng về phát triển văn hóa đọc, công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số.
Đáng chú ý, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, nhiều tác phẩm văn học, truyện trực tuyến được phát hành rộng rãi trên các nền tảng số, thu hút lượng lớn độc giả. Tuy nhiên, công tác quản lý nội dung, bản quyền và chất lượng sản phẩm vẫn còn tồn tại những khoảng trống cần sớm được hoàn thiện.
Đồng quan điểm, ông Lê Hoàng, Giám đốc Công ty Đường sách TP.HCM, nhận định Chỉ thị số 04 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, mở ra tầm nhìn mới cho ngành xuất bản trong giai đoạn hiện nay.
Theo đó, lần đầu tiên, lĩnh vực xuất bản được xác định là hạt nhân của hệ sinh thái kiến tạo tri thức, là bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa, hạ tầng tri thức quốc gia, đồng thời là công cụ chủ đạo của giáo dục và đào tạo.
Ông Lê Hoàng cho rằng, từ những yêu cầu mà Chỉ thị số 04 đặt ra, việc sửa đổi Luật Xuất bản cần được triển khai sớm để thể chế hóa các chủ trương mới.
Nếu chỉ sửa đổi, bổ sung một số điều trong khuôn khổ hiện hành sẽ khó có thể đưa vào luật những nội dung mang tính nền tảng như vai trò của người đọc, phát triển văn hóa đọc hay các yêu cầu mới của chuyển đổi số.
Do đó, cần nghiên cứu phương án xây dựng luật thay thế để bảo đảm thể chế hóa đầy đủ tinh thần của Chỉ thị.
Đề cập đến những khó khăn của ngành, ông Lê Hoàng cho rằng thị trường sách hiện còn non yếu và dễ bị tổn thương. Hiện nay, khoảng 75% sản lượng xuất bản là sách giáo khoa, trong khi mức chi tiêu cho sách của người dân ước tính chỉ khoảng 2 USD/người/năm. Bên cạnh đó, tình trạng vi phạm bản quyền, sách lậu trên môi trường mạng vẫn diễn biến phức tạp, đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với công tác quản lý.
Đề xuất bổ sung quy định về AI
Góp ý tại hội nghị, TS. Bùi Thu Hằng, Giám đốc Trung tâm Thông tin, Thư viện và Bảo tàng, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP.HCM, nhận định dự thảo Luật Xuất bản (sửa đổi) vẫn chủ yếu tiếp cận theo mô hình quản lý truyền thống. Trong khi đó, thực tiễn đang thay đổi nhanh dưới tác động của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu số, học liệu điện tử và các nền tảng công nghệ mới.
Nhấn mạnh yêu cầu “xuất bản phải theo kịp công nghệ”, TS. Bùi Thu Hằng cho rằng cần bổ sung chính sách riêng đối với xuất bản điện tử, quản lý dữ liệu số, học liệu số trong giáo dục - đào tạo, cũng như các quy định liên quan đến ứng dụng AI trong hoạt động xuất bản.
Theo TS. Bùi Thu Hằng, dự thảo đã bước đầu đặt nền tảng pháp lý cho việc ứng dụng công nghệ số. Thực tế, AI hiện được sử dụng trong nhiều công đoạn như biên soạn nội dung, dịch thuật, tạo sách nói bằng giọng nói tổng hợp, xây dựng hình ảnh minh họa và phát triển các loại hình nội dung số.
Tuy nhiên, dự thảo vẫn chưa quy định đầy đủ về nghĩa vụ minh bạch và trách nhiệm đối với nội dung do AI tạo ra hoặc hỗ trợ tạo ra.
Do đó, cần bổ sung các quy định yêu cầu công khai việc sử dụng AI trong quá trình tạo lập nội dung. Quy định mới đồng thời phải bảo đảm cân bằng giữa khuyến khích đổi mới sáng tạo với bảo vệ quyền tác giả, tính trung thực học thuật và quyền lợi người tiêu dùng.
TS. Bùi Thu Hằng đề xuất, đối với các xuất bản phẩm có sử dụng AI để tạo lập hoặc chỉnh sửa nội dung ở mức độ đáng kể, cần quy định bắt buộc công khai thông tin về việc sử dụng AI. Đồng thời, tác giả đứng tên và nhà xuất bản phải chịu trách nhiệm cuối cùng về tính chính xác, hợp pháp của nội dung.
Ngoài ra, bà cũng kiến nghị bổ sung cơ chế hậu kiểm đối với xuất bản phẩm trên môi trường số, xây dựng cơ sở dữ liệu xuất bản quốc gia phục vụ công tác quản lý, giám sát.
Đồng thời, ban soạn thảo cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định nhằm bảo đảm thống nhất với Luật Sở hữu trí tuệ, cũng như bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan đối với cơ sở dữ liệu số trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ.
