Ngày 24-7-2009, khi những Văn phòng Thừa phát lại đầu tiên được thí điểm tại TP.HCM, rất ít người nghĩ rằng mô hình này có thể tồn tại và phát triển bền vững. Khi đó, khái niệm 'Thừa phát lại' còn xa lạ với xã hội, phạm vi hoạt động còn hạn chế và không ít ý kiến băn khoăn về tính khả thi của việc xã hội hóa một phần hoạt động tư pháp.
17 năm sau, cùng với việc Quốc hội thông qua Luật Thi hành án dân sự (THADS) năm 2025 và Chính phủ ban hành Nghị định 151/2026, chế định này đã bước sang một giai đoạn phát triển mới dưới tên gọi Thừa hành viên và Văn phòng THADS. Sự kiện đó là kết quả của cả một quá trình thử nghiệm, hoàn thiện và trưởng thành của một thiết chế pháp lý đặc thù trong nền tư pháp Việt Nam.
Từ ngày 1-7-2026, cùng với việc Luật THADS năm 2025 có hiệu lực, một giai đoạn phát triển mới của chế định Thừa phát lại tại Việt Nam cũng bắt đầu.
Chính thức xác lập vị trí pháp lý sau 15 năm thí điểm và phát triển
Nếu nhìn bề ngoài, sự kiện đáng chú ý nhất có thể là việc thay đổi tên gọi từ "Thừa phát lại" thành "Thừa hành viên" và từ "Văn phòng Thừa phát lại" thành "Văn phòng THADS". Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của cuộc cải cách lần này nằm ở việc Nhà nước đã chính thức xác lập vị trí pháp lý của một thiết chế THADS ngoài công lập sau hơn 15 năm thí điểm và phát triển.
Lợi ích cho người dân và doanh nghiệp
Từ góc độ người dân và doanh nghiệp, lợi ích mà thiết chế THADS ngoài công lập mang lại là rất rõ ràng.
Người dân có thêm sự lựa chọn trong việc sử dụng dịch vụ pháp lý. Các thủ tục được thực hiện nhanh chóng, linh hoạt và thuận tiện hơn. Chất lượng phục vụ được nâng cao thông qua cơ chế cạnh tranh lành mạnh giữa các tổ chức hành nghề.
Đồng thời, Nhà nước cũng giảm bớt áp lực về nhân sự, kinh phí và tổ chức bộ máy để tập trung nguồn lực cho các nhiệm vụ quản lý nhà nước cốt lõi.
Nhìn lại chặng đường hơn 15 năm qua, có thể nói chế định Thừa phát lại đã hoàn thành vai trò của một mô hình thí điểm. Những gì đang diễn ra hôm nay cho thấy mô hình đó đã vượt qua giai đoạn thử nghiệm để trở thành một bộ phận chính thức trong cấu trúc THADS của Việt Nam.
Đây là kết quả của một quá trình dài bắt đầu từ năm 2009 khi những Văn phòng Thừa phát lại đầu tiên được thành lập tại TP.HCM theo chủ trương cải cách tư pháp của Đảng và Nhà nước. Khi đó, mục tiêu đặt ra là thử nghiệm một mô hình mới nhằm huy động nguồn lực xã hội tham gia hỗ trợ hoạt động tư pháp, giảm tải cho các cơ quan nhà nước và tạo thêm các dịch vụ pháp lý phục vụ người dân.
Hơn 15 năm qua, mô hình này đã trải qua nhiều giai đoạn hoàn thiện về pháp luật và tổ chức hoạt động. Từ chỗ chỉ được nhìn nhận như một thiết chế bổ trợ tư pháp, Thừa phát lại đã từng bước chứng minh được vai trò và tính hiệu quả của mình trong thực tiễn. Hàng trăm ngàn vi bằng đã được lập, hàng triệu văn bản tố tụng đã được tống đạt và nhiều vụ việc THADS đã được tổ chức thực hiện theo yêu cầu của người dân.
Điều đáng chú ý là trong lần sửa đổi này, phần lớn các chức năng truyền thống của chế định vẫn được giữ nguyên. Hoạt động lập vi bằng vẫn được duy trì. Hoạt động tống đạt giấy tờ vẫn tiếp tục phát huy hiệu quả. Hoạt động xác minh điều kiện THA vẫn được kế thừa và hoàn thiện. Điều đó cho thấy Nhà nước đã ghi nhận những giá trị thực tiễn mà chế định Thừa phát lại đã tạo dựng trong suốt thời gian qua.
Văn phòng THADS là tổ chức hành nghề THADS ngoài công lập
Nếu các chức năng nói trên chủ yếu được duy trì và hoàn thiện thì riêng hoạt động THADS lại có sự thay đổi đáng kể cả về tư duy lập pháp lẫn phương thức tổ chức thực hiện. Lần đầu tiên, pháp luật xác định rõ Văn phòng THADS là một tổ chức hành nghề THADS ngoài công lập hoạt động theo Luật THADS.
Đây là điểm khác biệt mang tính bản chất so với giai đoạn trước đây khi Văn phòng Thừa phát lại chủ yếu được nhìn nhận như một tổ chức bổ trợ tư pháp. Sự thay đổi này phản ánh đúng bản chất của chủ trương xã hội hóa THADS mà Đảng và Nhà nước đã từng bước theo đuổi trong nhiều năm qua.
Thực tế cho thấy, cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường và sự gia tăng nhanh chóng của các quan hệ dân sự, kinh doanh thương mại, nhu cầu THA của người dân và doanh nghiệp ngày càng lớn. Trong khi đó, chủ trương tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực công đòi hỏi phải có những giải pháp mới nhằm huy động thêm nguồn lực xã hội tham gia cung cấp dịch vụ công.
Trong bối cảnh đó, việc hình thành một thiết chế THADS ngoài công lập là lựa chọn phù hợp với xu hướng cải cách tư pháp hiện đại. Nhà nước không từ bỏ vai trò quản lý của mình nhưng chuyển từ vị trí trực tiếp thực hiện mọi công việc sang vai trò quản lý, kiểm tra và giám sát. Các tổ chức hành nghề ngoài công lập được tạo điều kiện tham gia cung cấp dịch vụ pháp lý dưới sự kiểm soát chặt chẽ của pháp luật.
Cách tiếp cận này cũng hoàn toàn phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp, trong đó xác định chủ trương từng bước xã hội hóa một số hoạt động tư pháp và bổ trợ tư pháp nhằm huy động các nguồn lực xã hội phục vụ người dân ngày càng tốt hơn.
Bước tiến mới trong tiến trình xã hội hóa hoạt động tư pháp
Sự chuyển đổi từ Thừa phát lại sang Thừa hành viên không chỉ là sự thay đổi của một chức danh nghề nghiệp. Đằng sau sự thay đổi đó là sự hình thành ngày càng rõ nét của một thiết chế THADS ngoài công lập; là bước tiến mới trong tiến trình xã hội hóa hoạt động tư pháp; là sự khẳng định rằng những chủ trương cải cách được khởi xướng từ nhiều năm trước đã và đang từng bước trở thành hiện thực.
Có thể nói, từ ngày 1-7-2026, chế định Thừa phát lại chính thức khép lại giai đoạn thí điểm và phát triển để bước sang một giai đoạn mới với vị thế pháp lý cao hơn, chức năng rõ ràng hơn và vai trò quan trọng hơn trong hệ thống tư pháp Việt Nam. Đó không chỉ là bước trưởng thành của một nghề nghiệp mà còn là một dấu mốc đáng ghi nhận trong tiến trình cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta.
