Hội đồng Luật sư toàn quốc (Liên đoàn Luật sư Việt Nam) vừa thông qua đề án thay đổi trang phục của luật sư khi tham gia phiên tòa do Ban Thường vụ Liên đoàn trình. Theo đó, luật sư sẽ mặc áo choàng đen, bên trong là trang phục chỉn chu (sơ mi trắng kèm nơ trắng hoặc cà vạt).
Khẳng định vị thế và bản sắc luật sư
Xét dưới góc độ chính sách và lý luận nhà nước pháp quyền, đây là bước đi cần thiết để khẳng định vị thế và bản sắc của đội ngũ luật sư trong nền tư pháp hiện đại. Việc chuyển đổi sang áo choàng mang lại hai giá trị thực tế mà âu phục hiện tại không làm được.
Hoàn thiện văn hóa pháp đình
Áo choàng không thay thế được năng lực chuyên môn và đạo đức - hai giá trị cốt lõi của nghề luật. Tuy nhiên, trong lộ trình cải cách tư pháp theo Nghị quyết 27-NQ/TW, việc chuẩn hóa trang phục là mảnh ghép cần thiết để hoàn thiện văn hóa pháp đình.
Một bộ trang phục chuẩn mực, được thiết kế hợp lý, sẽ nâng cao nhận diện nghề nghiệp, đồng thời góp phần tăng tính trang nghiêm của phiên tòa, thể hiện sự tôn trọng của giới luật sư đối với cơ quan xét xử và ngược lại.
Thứ nhất, áo choàng giúp che đi sự khác biệt về trang phục cá nhân bên trong. Dù luật sư đến từ hãng luật lớn hay văn phòng nhỏ, khi khoác lên mình tấm áo choàng, họ đều bình đẳng về mặt hình thức. Điều này giúp Hội đồng xét xử và công chúng tập trung vào lập luận pháp lý thay vì bị phân tâm bởi vẻ ngoài hay đẳng cấp trang phục của luật sư.
Thứ hai, tương tự như chiếc áo blouse trắng của bác sĩ, chiếc áo choàng tạo ra ranh giới tâm lý. Khi khoác áo vào, luật sư ý thức rõ mình đang bước vào hoạt động tố tụng chuyên nghiệp, đại diện cho công lý chứ không chỉ là người làm dịch vụ pháp lý đơn thuần.
Một lo ngại hợp lý là vấn đề khí hậu nhiệt đới tại Việt Nam. Đề xuất mặc áo choàng đen trùm bên trong là sơ mi trắng kèm nơ trắng hoặc cà vạt, có thể gây bất tiện và ảnh hưởng đến sức khỏe luật sư trong các phòng xử chưa tiện nghi.
Do đó, để đề xuất này khả thi, cần có những điều chỉnh thực tế như cần thiết kế loại vải phù hợp khí hậu nhiệt đới, thoáng mát, chống nhăn để đảm bảo sự thoải mái, giúp luật sư duy trì sự minh mẫn khi tranh tụng kéo dài.
Tăng cường tính nhận diện
Theo quy định từ năm 2011, trang phục của luật sư khi tham gia phiên tòa là vest đen, sơ mi trắng, cà vạt xám lông chuột, đeo huy hiệu Liên đoàn Luật sư Việt Nam. Đây là một bước tiến về sự chỉnh tề. Tuy nhiên, thực tiễn xét xử cho thấy trang phục này bộc lộ hạn chế lớn về tính nhận diện.
Trong không gian phòng xử án, trang phục vest quá phổ biến và không tạo ra sự phân biệt rõ rệt giữa luật sư với các đương sự hay người tham gia tố tụng khác. Trong khi thẩm phán và kiểm sát viên đều đã có trang phục đặc thù để biểu thị quyền lực nhà nước, thì việc luật sư chỉ mặc âu phục thường ngày vô hình trung làm mờ nhạt đi vị thế của họ về mặt thị giác. Để tranh tụng trong xét xử được bảo đảm, sự bình đẳng cần được thể hiện ngay từ hình thức hiện diện.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy trang phục là một phần không thể tách rời của nghi thức tư pháp. Tuy nhiên, việc áp dụng cần có sự chọn lọc.
Tại các nước theo hệ thống thông luật (Common Law), Anh đang giảm bớt quy định đội tóc giả để hiện đại hóa, còn Mỹ không yêu cầu luật sư mặc đồng phục. Tuy nhiên, đặc thù văn hóa tranh tụng của họ rất khác biệt và đã định hình qua hàng trăm năm, vị thế luật sư đã được xã hội thừa nhận mặc định mà không cần qua trang phục.
Tại nước theo hệ thống dân luật (Civil Law) như Nhật Bản, luật sư chỉ đeo huy hiệu. Mô hình này phù hợp với văn hóa Nhật Bản đề cao sự hòa nhập xã hội. Tuy nhiên, tại Việt Nam, khi nghề luật sư đang cần khẳng định mạnh mẽ tính độc lập và chuyên nghiệp, một chiếc huy hiệu là chưa đủ để tạo ra tác động thị giác cần thiết.
Trong khi đó, tại các nước như Pháp và Đức (theo hệ thống dân luật), luật sư mặc áo choàng đen tương tự thẩm phán. Điều này mang hàm ý sâu sắc: Luật sư và Thẩm phán, dù khác chức năng, nhưng đều là những chủ thể cùng tham gia vào quá trình bảo vệ công lý và tìm kiếm sự thật khách quan. Theo tôi đây là mô hình Việt Nam nên tham khảo.
ThS-LS TRẦN ANH TUẤN, Đoàn Luật sư TP.HCM:
Sự chuyên nghiệp hòa quyện cùng tinh thần cải cách tư pháp
Hình ảnh những vị luật sư trong các bộ phim Hong Kong hay truyền hình Anh quốc bước vào phòng xử án với chiếc áo choàng đen quyền uy đã in sâu vào tâm trí tôi từ khi còn nhỏ. Lúc đó, tôi cảm thấy bị cuốn hút bởi sự uy nghiêm cùng vẻ đẹp của trí tuệ và kỷ luật từ họ.
Sau này, khi có cơ hội tìm hiểu sâu về các nền tư pháp phát triển, đặc biệt là hệ thống Thông luật (Common Law) tại Anh hay các vùng lãnh thổ chịu ảnh hưởng, tôi mới thấu hiểu giá trị thực sự của bộ lễ phục này.
Tại Mỹ, luật sư thường mặc âu phục (business suit), trong khi đó tại Anh và nhiều quốc gia khác, chiếc áo choàng là một phần không thể thiếu của di sản tư pháp. Khi khoác lên mình chiếc áo ấy, cái tôi cá nhân của luật sư như lùi lại phía sau để nhường chỗ cho tư cách của một người bảo vệ công lý.
Nhìn lại thực tế tại Việt Nam, việc luật sư sử dụng trang phục veston lâu nay đảm bảo tính lịch sự, nhưng xét về tính nhận diện trong không gian tố tụng, nó chưa tạo được sự tách biệt cần thiết. Một vị luật sư mặc veston ngồi tại bàn bào chữa về mặt hình thức không quá khác biệt so với các đương sự hay người tham dự phiên tòa nếu không nhìn vào vị trí ngồi hoặc huy hiệu nhỏ.
Đúng là vị thế luật sư đến từ chất lượng tranh tụng, kiến thức pháp lý và sự độc lập tư pháp, không phải từ trang phục. Tuy nhiên, hình thức chuẩn mực sẽ hỗ trợ nội dung. Khi tất cả luật sư cùng khoác một mẫu áo choàng chung, sự chênh lệch về trang phục cá nhân sẽ bị che lấp.
Khi khoác lên mình chiếc áo choàng, mỗi luật sư sẽ cảm nhận rõ hơn sức nặng của trách nhiệm nghề nghiệp. Đó là sự nhắc nhở thường trực về sứ mệnh bảo vệ công lý và thượng tôn pháp luật. Tôi mong chờ ngày được bước vào phiên tòa với tâm thế mới, không chỉ để thỏa giấc mơ thuở bé, mà để thực sự hòa mình vào dòng chảy chuyên nghiệp của nền tư pháp hiện đại.
