Ngày 8-5, Thường trực HĐND TP.HCM phối hợp với Trường ĐH Luật TP.HCM tổ chức Hội thảo khoa học “Luật Đô thị đặc biệt - đột phá thể chế cho TP.HCM”.
Tạo sự chủ động cho địa phương
Tại đây, ông Mai Hữu Quyết, Bí thư Đảng ủy phường Thủ Đức, cho biết TP.HCM có 168 phường, xã nhưng quy mô, diện tích, dân số và sự phát triển kinh tế - xã hội giữa những phường, xã này có sự khác biệt rất lớn.
Cụ thể, đơn vị có diện tích nhỏ nhất chỉ khoảng 0,98 km2 nhưng đơn vị lớn nhất có thể lên tới 192 km2, tức gấp gần 200 lần. Về dân số, có những xã chỉ khoảng hơn 15.000 người nhưng có phường trên 230.000 người.
Do vậy, để phường, xã tại một đô thị đặc biệt như TP.HCM phát triển đột phá thì cần thiết phải có các cơ chế nhằm tạo chủ động và các mô hình mới cần được luật hóa trong Luật Đô thị đặc biệt.
Ông Quyết đề xuất TP cần được trao quyền chủ động quy định về tổ chức bộ máy và biên chế đối với cấp phường, xã, dựa trên khung quy định của Trung ương.
Hiện nay, Trung ương quy định TP.HCM đặc thù số lượng cơ quan cấp phòng, hoặc đối với phường, xã là từ 4 đến 7 phòng. TP.HCM sẽ căn cứ vào đặc thù của từng địa phương để quyết định phường, xã nào được bố trí 4, 5, hoặc 6 phòng. Tương tự đối với số lượng công chức, ông Quyết đề nghị Trung ương chỉ cần quy định mức bình quân số công chức cho TP cao hơn các địa phương khác.
Dựa trên mức đó, TP.HCM được quyền chủ động quy định số lượng biên chế công chức của từng phường, xã. Đặc biệt, mỗi phường, xã được giao quyền chủ động trong việc phân bổ số lượng công chức cho các cơ quan của UBND, cơ quan của Đảng hoặc MTTQ sao cho phù hợp với đặc thù từng đơn vị. Cùng đó, đẩy mạnh phân cấp, ủy quyền đi kèm với phân bổ biên chế phù hợp và đào tạo nâng cao chất lượng cán bộ, công chức.
“Việc giao quyền phải thực chất, phân cấp triệt để và gắn liền với việc phân định trách nhiệm rõ ràng theo đúng phương châm địa phương biết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm” – ông Quyết nói.
Ông Mai Hữu Quyết cũng đề xuất phân cấp mạnh mẽ các lĩnh vực như đầu tư công, hạ tầng kỹ thuật, quản lý ngân sách, quy hoạch đô thị, xây dựng môi trường, thu hút đầu tư, phát triển kinh tế, quản lý dân cư và các dịch vụ công.
Ngoài ra, cần xây dựng cơ chế tài chính phù hợp và tạo sự chủ động cho phường, xã; giúp địa phương chủ động có nguồn kinh phí để tái đầu tư, nâng cấp cơ sở hạ tầng. Ông đề nghị mở rộng phương thức đầu tư PPP ở phường, xã có điều kiện về nhân lực và quỹ đất có thể chủ động kêu gọi đầu tư các công trình phục vụ trực tiếp cho người dân.
Bí thư Đảng ủy phường Thủ Đức cũng đề xuất bổ sung quy định về việc thành lập các đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt trong Luật Đô thị đặc biệt tương tự như Luật Thủ đô. Việc này nhằm cụ thể hóa vai trò, vị trí trung tâm kinh tế - tài chính của TP.HCM, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc hình thành các khu vực đô thị chức năng và động lực phát triển mới cho TP theo quy hoạch tổng thể đang được xây dựng...
Ông Mai Hữu Quyết cho rằng TP.HCM có nhiều khu vực đủ điều kiện thành lập các đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt. Ông dẫn chứng khu vực Bình Dương cũ đã được xác định là đô thị khoa học công nghệ hay khu vực phường Sài Gòn, An Khánh đang thành lập trung tâm tài chính quốc tế; khu vực TP Thủ Đức cũ phát triển công nghệ cao và đô thị đại học; còn khu vực cảng Cái Mép gắn liền với mô hình khu thương mại tự do thế hệ mới.
“Đây là những mô hình mới, do đó rất cần những đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt để quản lý, điều hành và tạo điều kiện thuận lợi hình thành các cực tăng trưởng mới cho TP.HCM” – ông Quyết nêu.
Đáng chú ý, ông mong các chuyên gia nghiên cứu thêm về mô hình TP trực thuộc đô thị đặc biệt, vẫn giữ nguyên mô hình chính quyền hai cấp. Tuy nhiên, với định hướng phát triển siêu đô thị đa trung tâm, mỗi trung tâm sẽ đóng vai trò như một đô thị vệ tinh, một TP nhỏ.
Các đột phá cần có của Luật đô thị đặc biệt
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu xây dựng TP.HCM (SACA), cho rằng Luật đô thị đặc biệt là cơ hội để thiết kế mô hình quản trị mới cho một siêu đô thị có tính cạnh tranh toàn cầu. Khi đã có cơ chế rồi, làm sao để chuyển hóa cơ chế thành giá trị.
“Nhiều dự án không thiếu vốn, doanh nghiệp cũng không thiếu động lực. Tuy nhiên, cái thiếu hiện nay là ai quyết, quyết trong bao lâu và ai chịu trách nhiệm khi chậm trễ?” - ông Kỳ nêu.
Chủ tịch Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu xây dựng TP.HCM cũng cho rằng TP không thiếu cán bộ giỏi nhưng có điểm nghẽn về mặt tâm lý hiện nay là nhiều người không dám quyết vì sợ trách nhiệm pháp lý. Vì vậy, Luật đô thị đặc biệt TP.HCM cần giải quyết ba vấn đề cốt lõi.
Trước tiên, TP cần chuyển từ quản lý thủ tục theo quản trị theo kết quả. Một siêu đô thị không thể vận hành bằng hồ sơ giấy, phối hợp thủ công giữa các sở ngành. TP.HCM xây dựng cơ chế một đầu mối xử lý, nền tảng dữ liệu dùng chung, cơ chế truy trách nhiệm cụ thể.
Kế đó, TP cần trao quyền đi kèm với thiết kế “vùng an toàn trách nhiệm”. Cán bộ làm đúng quy trình, minh bạch, không vụ lợi và vì lợi ích chung phải được bảo vệ trước những rủi ro khách quan của sự đổi mới.
“Điểm mạnh của một siêu đô thị không nằm ở ưu đãi nhiều hơn mà ở thiết chế điều phối đủ mạnh để ra quyết định nhanh và thống nhất. Vì vậy, tôi đề xuất Luật cần cho phép hình thành cơ chế điều phối phát triển siêu đô thị TP.HCM, với thẩm quyền thực chất đối với các dự án liên vùng chiến lược với Tây Ninh hay Đồng Nai” - ông Đinh Hồng Kỳ nêu và nhấn mạnh TP cần được quản trị như một siêu đô thị vùng, không còn là một địa phương riêng lẻ.
Cũng theo ông Đinh Hồng Kỳ, điều doanh nghiệp cần là một nền thể chế có thể dự đoán, một bộ máy dám chịu trách nhiệm và một cơ chế thực thi đủ nhanh để biến cơ hội thành con số tăng trưởng thực sự. “Nếu làm được, Luật đô thị đặc biệt không chỉ là đạo luật cho TP.HCM mà còn là bước thử nghiệm lớn cho cải cách thể chế của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới” - ông nói.
Ông Lê Minh Đức, Phó Ban Pháp chế HĐND TP.HCM, cho rằng TP hiện chưa có đủ quyền tự chủ về tổ chức bộ máy, nhân sự và biên chế, trong khi quy mô vận hành đã ở mức siêu đô thị. Từ đó, ban pháp chế đề xuất sáu nhóm phân quyền trọng tâm gồm tổ chức bộ máy, chính sách nhân tài, tài chính - đầu tư, quy hoạch - đất đai, khoa học công nghệ và quyền lập quy.
Ông Đức cho rằng TP.HCM cần được chủ động điều chỉnh quy hoạch, sử dụng đất, triển khai các mô hình PPP trong lĩnh vực mới, xây dựng cơ chế bồi thường - tái định cư đặc thù và thử nghiệm các công nghệ, mô hình kinh doanh mới.
PGS.TS Huỳnh Văn Thới, Học viện Hành chính và Quản trị công, cũng nhấn mạnh phải thiết kế phân quyền thực chất trong Luật Đô thị đặc biệt. “Một đạo luật hướng tới phân quyền thực chất trước hết phải giải quyết bài toán minh định thẩm quyền” – PGS.TS Thới nói và cho rằng việc phân định cần đi theo hướng rõ ràng, tránh tình trạng chia sẻ trách nhiệm nhưng không xác định chủ thể quyết định.
Theo ông, trong các lĩnh vực trọng yếu như quy hoạch đô thị, quản lý đất đai, phát triển hạ tầng hay điều hành tài chính địa phương, TP cần được trao quyền quyết định với phạm vi xác định cụ thể. Khi thẩm quyền đã được xác lập, quyền quyết định cuối cùng phải thuộc về chủ thể được giao quyền, thay vì bị phân tán qua nhiều tầng nấc trung gian.
PGS.TS Huỳnh Văn Thới cũng cho rằng việc quản lý truyền thống đặt nặng tiền kiểm, với nhiều khâu phê duyệt trước khi quyết định được ban hành. Cách làm này có thể phù hợp trong môi trường ổn định nhưng lại bộc lộ hạn chế khi áp dụng vào quản trị đô thị hiện đại, nơi mà thời gian và tính linh hoạt đóng vai trò quyết định. Do đó, việc chuyển dần sang cơ chế hậu kiểm, kết hợp với thanh tra, kiểm toán và giám sát xã hội, cần được xem là một định hướng quan trọng.
Khi trọng tâm kiểm soát chuyển sang giai đoạn sau, chính quyền địa phương có điều kiện phát huy tính chủ động, trong khi hệ thống vẫn duy trì được khả năng kiểm soát cần thiết. Bên cạnh đó, thiết kế cơ chế phân quyền nếu không đi kèm với quy định rõ ràng về nguyên tắc áp dụng và xử lý xung đột pháp luật sẽ dẫn đến khó khăn trong thực tiễn.
Phân quyền gắn liền với năng lực quản lý, kỷ luật tài khóa, sự minh bạch
Tham dự hội thảo, bà Nguyễn Phương Thủy, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, nhìn nhận với quy mô của một đô thị đặc biệt, TP.HCM cần có dư địa phát triển, phát huy tối đa các nội lực, tiềm năng để trở thành đầu tàu, động lực dẫn dắt sự phát triển của cả nước.
Đối chiếu với yêu cầu phát triển của TP trong giai đoạn hiện nay, bà cho rằng khuôn khổ thể chế từ Nghị quyết 98 và sau đó là Nghị quyết 260 vẫn là chưa đủ.
Theo Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, Luật Đô thị đặc biệt cần phải xác định được đúng triết lý lập pháp. Nếu Luật Thủ đô được xây dựng cho một thiết chế chính trị - hành chính đặc biệt duy nhất của quốc gia thì Luật Đô thị đặc biệt lại cần tiếp cận theo tư duy quản trị phát triển.
Theo bà Thủy, không chỉ đơn thuần là câu chuyện phân thêm cơ chế, phân thêm thẩm quyền cho địa phương mà đây còn là việc thử nghiệm mô hình quản trị một đại đô thị cho giai đoạn phát triển mới.
Từ thực tiễn hiện nay, bà gợi mở TP.HCM nghiên cứu nội dung dự thảo tập trung vào tự chủ về tổ chức bộ máy, tự chủ về các vấn đề trực tiếp thuộc thẩm quyền quản lý của địa phương. Việc phân quyền này phải gắn liền với năng lực quản lý thực tế, kỷ luật tài khóa, mức độ minh bạch, năng lực dữ liệu số và đặc biệt là khả năng kiểm soát quyền lực.
“TP.HCM là một siêu đô thị có bề dày phát triển, đội ngũ cán bộ, công chức có năng lực trình độ tốt, nguồn lực và tiềm năng lớn. Do đó, mức độ phân quyền và tự chủ chắc chắn sẽ phải khác so với các đô thị phát triển trong thời gian ngắn hơn hoặc bộ máy còn mới mẻ” - bà nêu.
Về các lĩnh vực ưu tiên phân quyền, bà Thủy đồng tình với các ý kiến là tập trung vào nhóm lĩnh vực đang có nhiều vướng mắc và đang là lợi thế cần tháo gỡ của TP như quy hoạch phát triển đô thị, quản trị đô thị, quản lý tài chính - ngân sách, các cơ chế về sandbox và đổi mới sáng tạo.
Dù vậy, bà lưu ý phải hết sức cân nhắc để bảo đảm tính thống nhất của nền kinh tế quốc gia… Cơ chế đặc thù phải hướng tới nâng cao hiệu quả phát triển chung. TP.HCM muốn có cơ chế đặc biệt, nhưng phải đặt trong tổng thể lợi ích chung, bảo đảm thống nhất quốc gia và hướng tới chia sẻ phát triển vùng.
