Ngày 3-3, Thủ tướng Phạm Minh Chính chủ trì cuộc họp về các dự án giao thông trọng điểm quốc gia. Tại đây, Thủ tướng đồng ý triển khai tuyến đường sắt kết nối TP.HCM với sân bay Long Thành theo hướng áp dụng cơ chế dự án đầu tư công khẩn cấp.
Trao đổi với Pháp Luật TP.HCM, Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) phân tích cơ sở pháp lý và những điểm khác biệt giữa quy trình thông thường và cơ chế khẩn cấp.
Dự án trên 10.000 tỉ đồng phải thông qua Quốc hội
. Tuyến đường sắt TP.HCM đi sân bay Long Thành có tổng mức đầu tư lớn. Nếu thực hiện theo quy trình thông thường thì phải qua những bước nào? Cơ quan nào có thẩm quyền quyết định ?
+ Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường: Theo Điều 7 và Điều 8 Luật Đầu tư công 2014, dự án quan trọng quốc gia là dự án có tổng mức đầu tư từ 10.000 tỉ đồng trở lên hoặc có tác động đặc biệt lớn về môi trường, đất đai, kinh tế – xã hội.
Dự án đường sắt nối TP.HCM với sân bay Long Thành có tổng mức đầu tư dự kiến vượt 10.000 tỉ đồng và liên quan đến thu hồi diện tích đất lớn. Vì vậy, đây là dự án quan trọng quốc gia theo luật định.
Về thẩm quyền, Điều 17 Luật Đầu tư công 2014 quy định Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư đối với dự án quan trọng quốc gia. Trình tự được quy định tại các Điều 22 đến 26 của luật này.
Cụ thể, Chính phủ lập Báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư. Nội dung phải làm rõ sự cần thiết, mục tiêu, quy mô, địa điểm, tổng mức đầu tư, nguồn vốn, tiến độ và hiệu quả kinh tế - xã hội. Sau đó, Hội đồng thẩm định Nhà nước thẩm định trước khi Chính phủ trình Quốc hội xem xét, quyết định bằng nghị quyết.
Sau khi Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư, dự án chuyển sang giai đoạn quyết định đầu tư theo Luật Xây dựng 2014. Chủ đầu tư lập Báo cáo nghiên cứu khả thi. Cơ quan chuyên môn về xây dựng thẩm định thiết kế cơ sở và tổng mức đầu tư. Trên cơ sở đó, Thủ tướng quyết định đầu tư đối với dự án quan trọng quốc gia.
Ngoài hai cấp quyết định nêu trên, dự án còn phải hoàn tất các thủ tục bắt buộc khác trước khi khởi công. Bao gồm phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường; thu hồi đất, bồi thường, tái định cư; lựa chọn nhà thầu theo Luật Đấu thầu; bảo đảm đủ điều kiện khởi công theo Điều 107 Luật Xây dựng 2014.
Như vậy, nếu theo quy trình thông thường, dự án phải trải qua hai cấp quyết định bắt buộc: Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư và Thủ tướng quyết định đầu tư. Quy trình này bảo đảm sự kiểm soát chặt chẽ đối với dự án có quy mô và tác động lớn.
.Pháp luật hiện hành đã quy định về dự án đầu tư công khẩn cấp chưa? Nếu áp dụng cơ chế này thì khác gì so với quy trình thông thường?
+ Luật Đầu tư công 2024 đã quy định về “dự án đầu tư công khẩn cấp”. Theo khoản 15 Điều 4, đây là dự án được cấp có thẩm quyền quyết định nhằm kịp thời phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh, bảo đảm quốc phòng, an ninh hoặc thực hiện nhiệm vụ chính trị cấp bách.
Khái niệm này là thuật ngữ pháp lý chính thức, thay cho cách gọi “lệnh khẩn cấp” trong thực tiễn điều hành.
Điều 45 Luật Đầu tư công 2024 quy định người đứng đầu bộ, cơ quan Trung ương hoặc Chủ tịch UBND các cấp có thẩm quyền quyết định và chịu trách nhiệm về dự án đầu tư công khẩn cấp thuộc phạm vi quản lý. Đồng thời, cơ quan này tổ chức lập, thẩm định báo cáo nghiên cứu khả thi hoặc báo cáo kinh tế - kỹ thuật và quyết định đầu tư trên cơ sở đó.
Luật cho phép chủ đầu tư tự quyết định một số nội dung trong hoạt động đầu tư để bảo đảm tiến độ. Tuy nhiên, người quyết định phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình và phải báo cáo theo quy định.
Điểm khác biệt lớn nhất so với quy trình thông thường là có thể bỏ qua thủ tục quyết định chủ trương đầu tư độc lập. Thay vì đi tuần tự nhiều bước, cơ quan có thẩm quyền tập trung vào lập và thẩm định hồ sơ kỹ thuật, sau đó quyết định đầu tư ngay.
Ngoài ra, pháp luật về đấu thầu và xây dựng cũng cho phép áp dụng thủ tục rút gọn trong trường hợp cấp bách. Ví dụ có thể chỉ định thầu rút gọn theo Luật Đấu thầu 2023 và các nghị định hướng dẫn. Điều này giúp rút ngắn thời gian lựa chọn nhà thầu so với đấu thầu rộng rãi.
Người quyết định phải chịu trách nhiệm nếu làm sai
.Việc áp dụng cơ chế khẩn cấp có thể rút ngắn bao nhiêu thời gian chuẩn bị đầu tư ?
+ Thời gian cụ thể phụ thuộc vào quy mô, mức độ phức tạp của dự án và sự chuẩn bị hồ sơ. Tuy nhiên, nếu thực hiện theo quy trình thông thường, riêng giai đoạn lập và phê duyệt chủ trương đầu tư đã có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí cả năm.
Cơ chế dự án khẩn cấp cho phép rút ngắn đáng kể thời gian này vì không phải qua bước quyết định chủ trương đầu tư độc lập theo trình tự chung. Các công việc có thể được tổ chức song song thay vì tuần tự.
Việc thẩm định tập trung vào một bộ hồ sơ chính và quyết định đầu tư được ban hành sớm hơn. Do đó, thời gian chuẩn bị đầu tư có thể rút ngắn đáng kể so với cách làm thông thường.
Tuy nhiên, rút ngắn thủ tục không có nghĩa là giảm tiêu chuẩn. Các yêu cầu về kỹ thuật, thiết kế, an toàn, giám sát chất lượng vẫn phải tuân thủ đầy đủ theo quy định pháp luật chuyên ngành.
Người quyết định phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính đúng đắn của quyết định và hiệu quả thực hiện. Nếu xảy ra sai sót, thất thoát, lãng phí thì trách nhiệm pháp lý sẽ được xem xét theo quy định.
Cơ chế khẩn cấp nhằm bảo đảm tính kịp thời cho các nhiệm vụ cấp bách. Nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là hiệu quả đầu tư, chất lượng công trình và lợi ích chung của Nhà nước và xã hội.
.Xin cám ơn ông.
Tại buổi làm việc mới đây với UBND TP.HCM, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh thời gian di chuyển từ TP.HCM không thể kéo dài hai tiếng như hiện nay mà cần rút xuống khoảng 30 phút: "Xây sân bay là rất quan trọng nhưng kết cấu hạ tầng giao thông phải đi trước một bước"- ông nói.
Kết nối giữa TP.HCM và sân bay Long Thành hiện chủ yếu dựa vào đường bộ, trong đó trục chính là cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây, thường xuyên quá tải.
Quãng đường từ trung tâm TP HCM đến sân bay dài khoảng 40 km, trong khi các tuyến cao tốc mở rộng, metro kết nối chưa hoàn thiện. Một số tuyến như Vành đai 3, Quốc lộ 51, tỉnh lộ 25B, 25C đang được xây dựng, nâng cấp nhưng chưa đồng bộ, khiến nguy cơ ùn tắc vẫn hiện hữu khi sân bay đi vào khai thác.
