Vừa qua, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định 423/QĐ-BVHTTDL về Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số. Bộ yêu cầu người dùng, đặc biệt là người có ảnh hưởng và quản trị các trang/nhóm, lan tỏa nội dung tích cực, gương mẫu chấp hành pháp luật, không cổ súy hành vi trái thuần phong mỹ tục.
Tuy nhiên, thực tế mạng xã hội xuất hiện nhiều clip ngắn có nội dung giật gân, phản cảm như video ngắn chứa nội dung thiếu kiểm chứng, gây ảnh hưởng đến uy tín, danh dự của người khác; cho thuê mua bán thông tin cá nhân,… Điều này đặt ra vấn đề kiểm soát nội dung lệch chuẩn bởi quy tắc hiện chủ yếu mang tính khuyến nghị; trong khi đó cơ chế giám sát, xử lý và trách nhiệm của người sáng tạo nội dung và nền tảng vẫn còn hạn chế.
Cần cơ chế ràng buộc trách nhiệm với trang, nhóm
Anh Nguyễn Minh Tuấn (phường Bình Thạnh, TP.HCM) nêu rằng thời gian gần đây, tràn lan các video ngắn khai thác yếu tố nhạy cảm, ám chỉ quan hệ trái thuần phong mỹ tục để gây chú ý. Dù được dàn dựng dưới dạng “giải trí”, nhưng các nội dung này mang tính đồi trụy, lệch chuẩn và có thể tác động tiêu cực đến nhận thức, đặc biệt là người trẻ. Theo anh, cần sớm xây dựng bộ tiêu chí cụ thể để phân loại, nhận diện và xử lý những nội dung lệch chuẩn làm cơ sở thống nhất cho việc kiểm soát trên các nền tảng.
Trong khi đó, chị Trần Thu Hằng (phường Bảy Hiền, TP.HCM) lại nhấn mạnh vào yếu tố thực thi và trách nhiệm của các trang, nhóm trên mạng xã hội. Theo chị, các trang, nhóm hiện không chỉ là nơi chia sẻ mà còn là “điểm trung chuyển” khiến nội dung sai phạm lan rộng nhanh chóng. Với những trang, nhóm có lượng theo dõi lớn hoặc hoạt động vì mục đích thương mại, cần xác lập rõ trách nhiệm của quản trị viên và đội ngũ vận hành trong việc kiểm duyệt nội dung.
Chị Hằng cho rằng phải có quy định cụ thể về quy trình kiểm soát nội dung, kiểm duyệt bình luận và thời hạn gỡ bỏ thông tin vi phạm. Nếu một nhóm để nội dung sai phạm tồn tại, lan truyền trong thời gian dài hoặc tái phạm nhiều lần, thì cần có chế tài đủ mạnh để xử lý.
Hoàn thiện pháp lý để kiểm soát nội dung số
ThS Mai Hoàng Phước, giảng viên Khoa Luật, Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐHQG TP.HCM, cho rằng Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số không phải là văn bản mang tính cưỡng chế trực tiếp như luật hay nghị định, nhưng vẫn có giá trị xác lập chuẩn mực hành vi, là “thước đo” về đạo đức, văn hóa trong giao tiếp, tương tác trên môi trường số.
Đồng thời, Quyết định 423 tạo khuôn khổ để cơ quan quản lý giám sát, đánh giá, khen thưởng các điển hình tích cực và phê phán hành vi lệch chuẩn, cũng như thúc đẩy cơ chế phối hợp giữa các bên trong xử lý thông tin vi phạm hoặc phản cảm.
Đáng chú ý, Bộ Quy tắc còn thiết lập một dạng chế tài gián tiếp khi cho phép cơ quan quản lý thông báo danh sách những người có ảnh hưởng hoặc các trang cộng đồng vi phạm để các đơn vị truyền thông, quảng cáo cân nhắc hợp tác (điểm c khoản 1 Điều 10). Đây là chế tài “mềm” nhưng có tác động đáng kể về mặt kinh tế đối với người sáng tạo nội dung.
Theo ThS Mai Hoàng Phước, dù thể chế đã có bước tiến, vẫn còn những khoảng trống khiến nội dung lệch chuẩn còn “đất diễn”.
Pháp luật hiện chủ yếu xử lý các hành vi vi phạm rõ ràng như lừa đảo, nhục mạ hay tin giả, trong khi nhiều nội dung dàn dựng gây tranh cãi khó áp dụng chế tài do mang tính định tính. Bên cạnh đó, cơ chế phối hợp với các nền tảng xuyên biên giới còn độ trễ, khiến nội dung độc hại kịp lan rộng trước khi bị gỡ bỏ.
Kiểm soát nội dung, thiết lập giới hạn về độ tuổi để bảo vệ trẻ em
Theo Bộ Lao động Thương binh & Xã hội, thời gian trẻ em Việt Nam sử dụng mạng xã hội là 5-7 giờ mỗi ngày.
Do đó, việc bảo vệ trẻ em trước các nguy hiểm đến từ mạng xã hội cần được đặt ở vị trí ưu tiên. Các nền tảng phải có trách nhiệm triển khai giải pháp kiểm soát nội dung, thiết lập giới hạn về độ tuổi và thời gian sử dụng phù hợp.
Đây là nhóm đối tượng dễ bị tác động bởi các nội dung lệch chuẩn nên cần được bảo vệ chặt chẽ hơn.
ThS MAI HOÀNG PHƯỚC
Đáng chú ý, thuật toán ưu tiên nội dung giật gân để tăng tương tác. Việc xâm phạm quyền riêng tư, đăng tải thông tin cá nhân không có sự đồng thuận vẫn phổ biến, nhưng quá trình chứng minh thiệt hại, yêu cầu bồi thường còn nhiều khó khăn.
Một giải pháp bền vững, quan trọng là liên thông dữ liệu về hành vi ứng xử trên môi trường số với hệ thống định danh điện tử. Việc khuyến khích sử dụng danh tính thật khi tham gia mạng xã hội sẽ góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm của người dùng, hạn chế tình trạng phát ngôn tùy tiện hoặc lợi dụng ẩn danh để vi phạm.
Cùng với đó, cần phát huy cơ chế tự quản trong cộng đồng. Pháp luật nên khuyến khích các tổ chức, hiệp hội nghề nghiệp xây dựng bộ quy tắc ứng xử riêng; đồng thời có cơ chế sàng lọc, xử lý đối với các thành viên vi phạm chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp.
Bên cạnh các công cụ quản lý, yếu tố giáo dục kỹ năng số đóng vai trò lâu dài. Cần tăng cường sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường trong việc hình thành văn hóa ứng xử trên môi trường số. Khi người dùng có đủ nhận thức và kỹ năng, các nội dung lệch chuẩn sẽ dần bị hạn chế mà không cần phụ thuộc quá nhiều vào biện pháp cưỡng chế.
ThS Mai Hoàng Phước đánh giá rằng hiệu quả của Bộ Quy tắc phụ thuộc vào việc thực thi của cơ quan quản lý và ý thức của người dùng trong việc lan tỏa các giá trị tích cực trên không gian mạng.
Siết trách nhiệm người quản trị nhóm
Thứ nhất, về cơ chế thuật toán và nội dung lệch chuẩn, cần nhìn nhận đúng bản chất là các nền tảng không “ủng hộ” nội dung xấu một cách chủ đích. Tuy nhiên, do thuật toán được thiết kế để tối ưu các chỉ số tương tác như lượt xem, bình luận, chia sẻ và thời gian xem, nên những nội dung gây sốc, kích động, tranh cãi thường có xu hướng được đẩy mạnh hơn so với nội dung trung tính. Nghiên cứu thực nghiệm ngẫu nhiên gần đây cũng cho thấy, thuật toán xếp hạng dựa trên tương tác có xu hướng khuyếch đại các nội dung giàu cảm xúc tiêu cực và tính đối đầu so với dòng thời gian theo thứ tự thời gian. Vì vậy, nếu thiếu các cơ chế như giảm hạng, cảnh báo hoặc kiểm soát rủi ro, nền tảng rất dễ vô tình tiếp tay cho nội dung lệch chuẩn.
Thứ hai, về trách nhiệm của admin các hội nhóm, cần thiết phải nâng trách nhiệm pháp lý nhưng theo hướng phân tầng, đặc biệt với các nhóm lớn, có sức ảnh hưởng, có yếu tố kiếm tiền hoặc tái phạm nhiều lần. Thực tế, Nghị định 147/2024 đã quy định rõ trách nhiệm của chủ trang, chủ kênh, người quản trị nhóm trong việc quản lý nội dung, bao gồm cả bình luận, đồng thời yêu cầu phải ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin vi phạm theo thời hạn khi có yêu cầu hoặc khiếu nại có căn cứ. Vấn đề hiện nay không nằm ở việc thiếu quy định, mà là ở khâu thực thi, truy vết và buộc chịu trách nhiệm một cách rõ ràng, hiệu quả hơn.
Thứ ba, về giải pháp kiểm soát mà không bóp nghẹt tự do biểu đạt, cần tiếp cận theo hướng kiểm soát hành vi gây hại thay vì kiểm soát cảm xúc hay quan điểm. Cụ thể, cần minh bạch tiêu chí đề xuất nội dung; áp dụng các cơ chế phát hiện sớm, gắn nhãn và giảm phân phối đối với nội dung giật gân, độc hại; yêu cầu nền tảng và các nhóm lớn xây dựng quy trình tiếp nhận, xử lý khiếu nại nhanh chóng; đồng thời duy trì cơ chế kháng nghị và rà soát bởi con người để hạn chế việc xử lý nhầm.
Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số theo Quyết định 423/QĐ-BVHTTDL đã đặt ra định hướng phù hợp khi nhấn mạnh việc lan tỏa giá trị tích cực, nâng cao trách nhiệm của cá nhân, tổ chức và tăng cường phối hợp giám sát, xử lý vi phạm. Tuy nhiên, để các quy định này phát huy hiệu quả, cần đi kèm với việc tăng cường thực thi pháp luật và ràng buộc trách nhiệm của các nền tảng.
Chuyên gia an ninh mạng NGÔ MINH HIẾU (Hiếu PC)
