Vụ xâm phạm hoạt động tư pháp ở Vĩnh Long: Vì sao gia đình nữ sinh không phải là bị hại?

Như Pháp Luật TP.HCM đã thông tin, Cơ quan điều tra VKSND Tối cao đã khởi tố vụ án “Không truy cứu trách nhiệm hình sự người có tội”, bắt tạm giam Lê Quốc Việt và Nguyễn Quốc Khanh, hai cựu cán bộ Công an huyện Trà Ôn (cũ), tỉnh Vĩnh Long do sai phạm trong quá trình giải quyết vụ tai nạn giao thông ngày 9-4-2024.

Không phải là bị hại

Trong một số vụ án xâm phạm hoạt động tư pháp, như vụ án này, mặc dù gia đình nạn nhân chịu thiệt hại rất lớn cả về vật chất lẫn tinh thần do hành vi sai trái của những cán bộ, nhưng theo luật, họ vẫn không được xác định là bị hại.

Cụ thể, theo khoản 1 Điều 62 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (BLTTHS) thì bị hại là cá nhân trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản hoặc là cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra.

Đối với một số tội xâm phạm hoạt động tư pháp, trong đó có tội “Không truy cứu trách nhiệm hình sự người có tội, quy định tại Điều 369 BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017, 2025), khách thể bị xâm phạm chủ yếu là hoạt động đúng đắn của cơ quan tiến hành tố tụng và trật tự pháp luật, mang tính chất lợi ích công.

Do đó, trong nhiều trường hợp không xác định bị hại cụ thể, bởi thiệt hại trực tiếp không hướng đến một chủ thể riêng biệt. Thiệt hại của tội phạm này trước hết là thiệt hại phi vật chất đối với công lý, thể hiện ở việc làm sai lệch trong xử lý tội phạm, làm suy giảm niềm tin xã hội vào hệ thống tư pháp. Bên cạnh đó, có thể phát sinh thiệt hại gián tiếp đối với cá nhân, như việc bị hại trong vụ án gốc không được bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Có thể được Tòa triệu tập với tư cách tố tụng nào?

Đối với bé Nguyễn Ngọc Bảo Trân (đã mất) và gia đình của bé, xét trong vụ án về tội danh tại Điều 369 BLHS, đây không phải là chủ thể bị xâm hại trực tiếp, nên về nguyên tắc sẽ không được xác định là bị hại mà có thể được triệu tập tham gia tố tụng với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án theo Điều 65 BLTTHS.

Tuy nhiên, dưới góc độ lý luận, vẫn có thể xem đây là chủ thể chịu thiệt hại gián tiếp từ hành vi xâm phạm công lý, qua đó đặt ra yêu cầu hoàn thiện pháp luật theo hướng bảo đảm tốt hơn quyền của các chủ thể này.

Thực tiễn cho thấy việc xử lý tội “Không truy cứu trách nhiệm hình sự người có tội” lâu nay chủ yếu được tiếp cận như tội xâm phạm hoạt động tư pháp thuần túy, với khách thể chính là lợi ích của Nhà nước và công lý.

Cách tiếp cận này vô hình trung “phi cá nhân hóa” hậu quả của hành vi phạm tội, trong khi trên thực tế, những tổn thất mà người dân phải gánh chịu lại rất cụ thể và kéo dài. Khi người có tội không bị truy cứu trách nhiệm hình sự, công lý không chỉ bị ảnh hưởng ở bình diện trừu tượng, mà còn tác động trực tiếp đến quyền lợi của các nạn nhân cụ thể.

Trong những trường hợp như gia đình bé Trân, họ không chỉ mất đi cơ hội được bảo vệ quyền lợi hợp pháp, mà còn phải chịu thêm một tổn thương thứ hai - đó là cảm giác bị bỏ rơi bởi chính hệ thống tư pháp.

Việc xác định “không có bị hại cụ thể” trong một số tội xâm phạm hoạt động tư pháp là phù hợp về mặt pháp lý, nhưng chưa phản ánh đầy đủ yêu cầu của công lý thực chất. Nếu không có sự điều chỉnh, pháp luật có thể vẫn đúng quy định nhưng công lý chưa được bảo đảm trọn vẹn, qua đó ảnh hưởng đến niềm tin xã hội.

Thực tế cho thấy, cách tiếp cận hiện nay đối với một số tội xâm phạm hoạt động tư pháp, đặc biệt là tội “Không truy cứu trách nhiệm hình sự người có tội”, đang bộc lộ bất cập khi thừa nhận hành vi làm sai lệch công lý nhưng chưa ghi nhận đầy đủ những chủ thể cụ thể chịu ảnh hưởng.

Việc bảo vệ hoạt động đúng đắn của cơ quan tư pháp cần được nhìn nhận gắn với mục tiêu cốt lõi là bảo vệ quyền con người và bảo đảm công lý cho nạn nhân.

Khi người có tội không bị xử lý, thiệt hại không chỉ dừng ở trật tự pháp luật mà còn đồng nghĩa với việc công lý không được thực thi đối với những người đáng lẽ phải được bảo vệ.

Trong nhiều trường hợp, việc không xác định bị hại trong một số tội thuộc nhóm tội xâm phạm hoạt động tư pháp, tuy phù hợp về mặt kỹ thuật pháp lý, nhưng bộc lộ khoảng trống chính sách, khi những người chịu tổn thương trực tiếp như gia đình nạn nhân không có vị thế tố tụng tương xứng, cũng như tiếng nói đầy đủ trong vụ án liên quan đến quyền lợi của mình.

Cách xử lý này cho thấy việc giải quyết sai phạm trong hoạt động tư pháp vẫn chủ yếu tiếp cận từ góc độ bảo vệ trật tự pháp luật, trong khi chưa phản ánh đầy đủ quyền và lợi ích của các cá nhân bị ảnh hưởng. Điều này không chỉ là vấn đề kỹ thuật lập pháp mà còn đặt ra yêu cầu về cách tiếp cận công lý.