Bộ Công an đã công bố dự thảo hồ sơ chính sách dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) với nhiều đề xuất mới.
Việc sửa đổi BLHS lần này đặt trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới, gắn liền với cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số; làm phát sinh các loại tội phạm phi truyền thống như tội phạm không gian mạng, tiền ảo, tài sản số...
Đặc biệt, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều Nghị quyết đột phá như Nghị quyết 57, 66, 68, 79 với chủ trương lớn "không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, hành chính, dân sự".
Trong lần sửa đổi này, cơ quan chủ trì soạn thảo là Bộ Công an đã đề xuất sửa đổi, bổ sung 7 nhóm vấn đề lớn, cụ thể:
Hoàn thiện, bổ sung quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự (TNHS), tạm hoãn truy cứu và miễn TNHS/hình phạt
Nội dung này tập trung tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, bảo vệ sự đổi mới sáng tạo khi bổ sung quy định loại trừ TNHS đối với rủi ro khi thử nghiệm, áp dụng mô hình sản xuất, kinh doanh mới có thiệt hại khách quan (theo Nghị quyết 57). Đồng thời, loại trừ TNHS cho lực lượng chức năng khi thực hiện các biện pháp nghiệp vụ phòng chống tội phạm.
Quy định về hoãn và miễn TNHS/hình phạt: Cho phép tạm hoãn truy cứu và tạo cơ hội khắc phục hậu quả đối với các vi phạm kinh tế (không có yếu tố tham nhũng) nhưng vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội. Nếu người vi phạm khắc phục toàn bộ hậu quả, họ có thể được miễn TNHS hoặc miễn hình phạt. Đặc biệt, dự kiến cho phép miễn TNHS ngay từ giai đoạn giải quyết tin báo, tố giác tội phạm.
Hoàn thiện các quy định nguyên tắc làm cơ sở đấu tranh, phòng ngừa tội phạm
Ở nhóm vấn đề này, dự thảo mở rộng xử lý TNHS đối với hành vi chuẩn bị phạm tội (hiện tại chỉ áp dụng cho 25 tội danh) đối với các tội danh có tính nguy hiểm cao cho xã hội để phòng ngừa tội phạm từ sớm, từ xa. Bổ sung khái niệm "tổ chức tội phạm" để đấu tranh với tội phạm có tổ chức, xuyên quốc gia. Bổ sung tình tiết tăng nặng "người phạm tội bỏ trốn" hoặc "là thành viên tổ chức tội phạm".
Dự thảo cũng mở rộng đối tượng tài sản bị tịch thu là tiền số, tài sản số, quyền tài sản. Mở rộng diện người thân thích (như bố, mẹ vợ/chồng, con rể/dâu, cha dượng, mẹ kế...) được loại trừ TNHS về tội không tố giác, che giấu tội phạm.
Hoàn thiện quy định về hình phạt
Bộ Công an đề xuất tiếp tục thu hẹp các tội danh áp dụng án tử hình. Đặc biệt, bổ sung quy định chuyển hình phạt tử hình thành tù chung thân khi hết thời hiệu thi hành án.
Đối với hình phạt phạt tiền, mở rộng phạm vi và nâng mức phạt tiền với các tội thu lợi bất chính lớn (kinh tế, công nghệ, ngân hàng). Cho phép Tòa án quyết định phạt tiền thay vì phạt tù nếu người phạm tội thành khẩn, ăn năn và khắc phục toàn bộ hậu quả. Bổ sung hình phạt lao động công ích (không trả lương, ngoài giờ làm việc) và áp dụng giám sát điện tử cho người hưởng án treo, cải tạo ngoài cộng đồng.
Hoàn thiện các tình tiết định tội, định khung hình phạt
Các tình tiết mang tính chất định tính, khó áp dụng, gây nhiều cách hiểu khác nhau như “gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự”; tình tiết “gây hậu quả nghiêm trọng”...được xem xét đưa từ văn bản dưới luật vào BLHS để dễ áp dụng thống nhất.
Dự thảo đề xuất phi hình sự hóa vi phạm nhỏ, bỏ dấu hiệu nhân thân "đã bị xử phạt vi phạm hành chính" hoặc "chưa được xóa án tích" làm căn cứ định tội đối với nhiều tội ít nguy hiểm.
Cạnh đó là điều chỉnh theo hướng tăng định lượng tài sản làm căn cứ xử lý hình sự đối với các tội xâm phạm sở hữu, chức vụ, đánh bạc; nhưng lại giảm mức định lượng đối với các tội phạm về môi trường để bảo vệ hệ sinh thái.
Bổ sung tội danh mới và hành vi mới
Bộ Công an đề xuất hình sự hóa hành vi lừa đảo qua sàn giao dịch ảo, kinh doanh và rửa tiền bằng tiền ảo, phát tán deepfake, thu thập dữ liệu cá nhân trái phép, tấn công mạng, gián điệp mạng. Bổ sung hành vi vi phạm bí mật thương mại, khai thác thủy sản trái phép (IUU), đưa người di cư trái phép, phổ biến và tài trợ vũ khí hủy diệt hàng loạt, tài trợ khủng bố.
Dự thảo đề xuất bổ sung cơ sở xử lý hành vi mua bán thai nhi (hiện luật chưa quy định bào thai là con người); Tội phạm về hành vi tận diệt động vật bằng hóa chất/kích điện, gây ô nhiễm tiếng ồn/độ rung/mùi; Vi phạm trong định giá, kiểm toán, đấu giá và sử dụng trái phép quỹ bảo hiểm xã hội.
Hoàn thiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
BLHS hiện hành chỉ quy định pháp nhân chịu TNHS với 33 tội (chủ yếu môi trường và kinh tế). Dự thảo đề xuất mở rộng phạm vi chịu TNHS của pháp nhân đối với các hành vi vi phạm có tần suất cao như: vi phạm thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, đất đai, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, và cho vay lãi nặng.
Khắc phục kỹ thuật lập pháp, bảo đảm tính toàn diện, thống nhất
Nhóm vấn đề này chủ yếu sửa đổi, bổ sung đồng bộ với các luật chuyên ngành như Luật Đất đai (mở rộng nội dung quản lý nhà nước về đất đai), Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ (bỏ giới hạn vượt quá mức quy định đối với nồng độ cồn), Luật Nghĩa vụ quân sự. Đưa các quy định mang tính thủ tục (thuộc phạm vi Tố tụng hình sự, Luật Thi hành án hình sự) ra khỏi BLHS.
Xóa bỏ tình trạng "gối khung" hình phạt và làm rõ cấu trúc các hành vi (như phân định rành mạch giữa giết người và cố ý gây thương tích) để tránh tùy nghi, thiếu minh bạch trong xét xử...
