TAND Tối cao vừa công bố 8 án lệ đã được Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao thông qua. Trong đó, có Án lệ số 84/2026/AL về chấm dứt việc nuôi con nuôi là người chưa thành niên khi người nhận con nuôi là người độc thân chết.
Nguồn án lệ dựa trên Quyết định giám đốc thẩm số 06/2024/DS-GĐT ngày 22-4-2024 của Uỷ ban Thẩm phán TAND Cấp cao tại TP.HCM về việc dân sự “Yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi ” giữa người yêu cầu là ông M, bà G; người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là cháu T.
Tình huống án lệ là quan hệ nuôi con nuôi giữa người nhận con nuôi là người độc thân với con nuôi chưa thành niên được xác lập hợp pháp. Sau khi người nhận con nuôi chết, cha mẹ đẻ của con nuôi chưa thành niên yêu cầu tòa án chấm dứt việc nuôi con nuôi.
Trường hợp này, tòa án chấp nhận yêu cầu của cha mẹ đẻ của con nuôi chưa thành niên về việc chấm dứt việc nuôi con nuôi.
Tóm tắt vụ án được chọn làm án lệ
Theo ông M và bà G, hai đã người đăng ký kết hôn. Trong thời kỳ hôn nhân, ông bà có 3 người con, trong đó có cháu T, sinh ngày 14-1-2011.
Sau khi sinh cháu T, cả hai đồng ý cho bà TI (chị ruột của ông M) nhận cháu làm con nuôi. Sau đó, Chủ tịch UBND xã đã ra quyết định công nhận việc nuôi con nuôi.
Ngày 16-9-2020, bà TI chết. Vợ chồng ông M yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi; đồng thời, khôi phục các quyền, nghĩa vụ của cha mẹ đối với con đẻ là cháu T cho ông bà.
Mẹ của bà TI và ông M cho biết tháng 9-2020, bà TI chết. Do bà TI không có gia đình nên sau khi chết, không có ai là người đại diện cho cháu T, cụ đã lớn tuổi, đi lại khó khăn nên cụ đồng ý giao cháu T cho vợ chồng ông M trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục.
Tại Quyết định giải quyết việc dân sự sơ thẩm số 02/2021/QĐDS-ST ngày 21-9-2021, TAND huyện Vĩnh Lợi, tỉnh Bạc Liêu không chấp nhận yêu cầu của vợ chồng ông M về việc yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi.
Ông M kháng cáo. TAND tỉnh Bạc Liêu không chấp nhận kháng cáo; giữ nguyên quyết định giải quyết việc dân sự sơ thẩm. Vì vậy, ông M có đơn đề nghị xem xét quyết định phúc thẩm theo thủ tục giám đốc thẩm.
Sau đó, Chánh án TAND Cấp cao tại TP.HCM đã kháng nghị theo hướng chấp nhận yêu cầu của vợ chồng ông M. Hội đồng thẩm phán TAND Cấp cao tại TP.HCM đã chấp nhận kháng nghị này, sửa quyết định giải quyết việc dân sự phúc thẩm theo hướng chấp nhận yêu cầu của vợ chồng ông M. Cả hai có đầy đủ các quyền, nghĩa vụ của cha mẹ đẻ đối với con đẻ là cháu T theo quy định của pháp luật.
Một án lệ nhân văn
Theo luật sư Bùi Trần Nhật Vi - Đoàn Luật sư TP.HCM, hồ sơ thể hiện, khi biết được bản thân bị mắc bệnh hiểm nghèo (bệnh ung thư), bà TI đã có nguyện vọng xin trả cháu T cho vợ chồng ông M. Hai người này cũng đồng ý nhận lại cháu T để chăm sóc, nuôi dưỡng và có đơn yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi. Tuy nhiên, TAND huyện Vĩnh Lợi, tỉnh Bạc Liêu không chấp nhận yêu cầu này.
Sau khi bà TI chết, vợ chồng ông M tiếp tục có nguyện vọng đón con về nuôi nhưng hai cấp tòa tiếp tục bác yêu cầu này. Ba lần bị bác yêu cầu nhưng trường hợp này tòa án không sai vì sự kiện bà TI chết không thuộc một trong các trường hợp chấm dứt việc nuôi con nuôi theo Điều 13, 25 Luật Nuôi con nuôi 2010.
Tuy nhiên, có thể thấy thời điểm bà TI chết, cháu T mới 9 tuổi; thời điểm xem xét tại tòa cháu T cũng mới 13 tuổi, đang là trẻ em, là đối tượng cần được bảo vệ, chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục. Người đại diện theo pháp luật cho cháu T là mẹ của bà Tl đã cao tuổi và cũng khai rằng không đủ điều kiện về kinh tế, sức khỏe, minh mẫn, cụ cũng có yêu cầu giao cháu T cho cha mẹ ruột nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục.
Theo luật sư, nếu không chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi, khôi phục lại quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đẻ thì có thể thấy quyền lợi của cháu T sẽ không được đảm bảo. Còn cha mẹ ruột của cháu T có thể sẽ nuôi nấng, chăm sóc cháu T nhưng về mặt pháp lý sẽ không được pháp luật công nhận.
Cấp giám đốc thẩm đã linh hoạt ở chỗ dù pháp luật chưa điều chỉnh cho phép chấm dứt việc nuôi con nuôi trong trường hợp cha (mẹ) nuôi chết nên cần căn cứ vào các quy định mang tính nguyên tắc của pháp luật về “quyền nhân thân” để giải quyết vụ việc. Theo đó, quyền nhận nuôi con nuôi, quyền được nhận làm con nuôi là quyền nhân thân trong hôn nhân và gia đình. Quyền nhân thân là quyền dân sự gắn liền với mỗi cá nhân, không thể chuyển giao cho người khác, nên quyền nhân thân tồn tại song hành cùng với cuộc sống sinh học của cá nhân và sẽ mặc nhiên chấm dứt khi cá nhân đó chết.
Từ đó, cấp giám đốc thẩm cho rằng việc vợ chồng ông M yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi là phù hợp với quy định tại khoản 3 Điều 26; khoản 2, khoản 3 Điều 27 Luật Nuôi con nuôi 2010; phù hợp với tinh thần của Án lệ số 61/2023/AL về việc chấm dứt nuôi con nuôi khi con chưa thành niên.
"Theo tôi, đây là một án lệ hết sức nhân văn, vận dụng đúng và khéo léo các quy định của pháp luật để giải quyết vụ việc trên tinh thần bảo vệ tốt nhất quyền lợi của trẻ em", bà Vi nói.
Nhận định của cấp giám đốc thẩm
Hội đồng giám đốc thẩm nhận định (nội dung này được chọn làm án lệ), việc cho, nhận con nuôi đã được thực hiện đúng thủ tục.
Vì sự kiện bà TI chết không thuộc một trong các trường hợp chấm dứt việc nuôi con nuôi theo quy định tại Điều 25 và Điều 13 của Luật Nuôi con nuôi năm 2010 nên tòa án cấp sơ thẩm và tòa án cấp phúc thẩm không chấp nhận yêu cầu của vợ chồng ông M là đúng quy định của pháp luật.
Tuy nhiên, việc tòa án cấp sơ thẩm và tòa án cấp phúc thẩm không chấp nhận yêu cầu của vợ chồng ông M đã làm ảnh hưởng trực tiếp và nghiêm trọng đến quyền lợi của cháu T...
Do đó, việc vợ chồng ông M yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi là phù hợp với quy định tại khoản 3 Điều 26; khoản 2, khoản 3 Điều 27 Luật Nuôi con nuôi năm 2010.
