Tại hội thảo đánh giá 5 năm thực hiện Bộ Luật Lao động do Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam tổ chức chiều 15-1, TS Nhạc Phan Linh, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Mặt trận, cho biết lao động phi chính thức hiện chiếm hơn 60% tổng số lao động đang làm việc.
Luật có bước tiến nhưng còn nhiều khoảng trống
Nhóm này gồm tài xế xe công nghệ, giúp việc nhà, thợ xây… Phần lớn không có hợp đồng lao động, không tham gia bảo hiểm xã hội. Khi mất việc hoặc gặp rủi ro, họ gần như không có điểm tựa an sinh.
Theo TS Nhạc Phan Linh, đây là khoảng trống lớn của hệ thống pháp luật lao động hiện nay, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế nền tảng phát triển nhanh.
TS Nhạc Phan Linh đánh giá Bộ Luật Lao động 2019 có bước tiến quan trọng khi xác định người lao động là người làm việc cho người sử dụng lao động theo thỏa thuận, có trả lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát.
Quy định này giúp bao phủ cả những trường hợp không có hợp đồng lao động bằng văn bản nhưng có bản chất quan hệ lao động.
Tuy nhiên, trên thực tế, việc chứng minh yếu tố “quản lý, điều hành, giám sát” đối với lao động nền tảng là rất khó. Doanh nghiệp thường sử dụng các khái niệm như “đối tác”, “hợp đồng hợp tác kinh doanh”, “hợp đồng dịch vụ” để né tránh trách nhiệm của người sử dụng lao động.
Điều này khiến người lao động mất đi sự bảo vệ từ các tiêu chuẩn lao động cơ bản như tiền lương tối thiểu, thời giờ làm việc, bảo hiểm xã hội.
Một hạn chế khác là Bộ Luật Lao động 2019 chưa làm rõ mức độ can thiệp của thuật toán vào việc điều hành lao động có được xem là quản lý hay không. Trong khi đó, chính thuật toán của các ứng dụng đặt xe, giao hàng lại quyết định giá cước, phân bổ đơn hàng, chấm điểm và xử phạt tài xế.
Vì chưa có tiêu chí định lượng rõ ràng, cơ quan thanh tra gặp khó khi áp dụng chế tài nếu doanh nghiệp phủ nhận tư cách người sử dụng lao động.
Luật cũng chưa có cơ chế kiểm soát giờ làm việc tối đa đối với nhóm không có hợp đồng lao động. Nhiều shipper, tài xế công nghệ phải làm việc 10-12 giờ mỗi ngày để bù đắp thu nhập thấp, dẫn đến tự bào mòn sức lao động và tiềm ẩn rủi ro tai nạn.
Ngoài ra, pháp luật hiện hành chưa quy định rõ trách nhiệm của các bên trung gian, như đơn vị quản lý ứng dụng hoặc chủ thầu phụ, trong việc trang bị bảo hộ lao động và huấn luyện an toàn. Khi xảy ra tai nạn lao động, người lao động phi chính thức thường phải tự chi trả chi phí điều trị.
“Bộ Luật Lao động 2019 tập trung vào tổ chức đại diện người lao động tại doanh nghiệp, nhưng lại thiếu cơ chế cho các nghiệp đoàn tự do hoặc hội nghề nghiệp có quyền thương lượng các điều kiện lao động chung như khung giá cước tối thiểu, hỗ trợ xăng xe”- TS Nhạc Phan Linh nói.
Luật cần có bước tiến mới
Từ thực tế đó, ông đề xuất bổ sung quy định về “giả định quan hệ lao động”. Theo đó, nếu một cá nhân làm việc và đáp ứng ít nhất ba trong năm tiêu chí thì mặc nhiên được coi là có quan hệ lao động.
Các tiêu chí gồm: Bên sử dụng lao động ấn định mức thù lao hoặc khung giá dịch vụ; kiểm soát điều kiện làm việc và thời gian thực hiện thông qua phần mềm hoặc thuật toán; hạn chế khả năng làm việc cho đối tác cạnh tranh; yêu cầu sử dụng đồng phục, thương hiệu khi giao dịch với khách hàng; có cơ chế xử phạt hoặc chấm điểm tín nhiệm ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập.
Về thời giờ làm việc, TS Nhạc Phan Linh đề xuất quy định trần thời gian làm việc. Cụ thể, tổng thời gian đăng nhập hệ thống hoặc làm việc thực tế không quá 12 giờ mỗi ngày để bảo đảm an toàn và tái tạo sức lao động.
Ông cũng kiến nghị áp dụng mức lương tối thiểu theo giờ cho lao động phi chính thức, nhằm ngăn tình trạng các nền tảng ép giá lao động thông qua các chương trình khuyến mãi.
Một đề xuất quan trọng khác là sửa đổi quy định về bảo hiểm xã hội theo hướng “an sinh xã hội theo vị trí việc làm”.
Theo đó, các bên trung gian như đơn vị quản lý ứng dụng đặt xe, giao hàng phải trích nộp một khoản phí an sinh trên mỗi đơn hàng hoặc giao dịch. Khoản phí này được hạch toán trực tiếp vào mã định danh bảo hiểm của người lao động.
Bên cạnh đó, cần bổ sung quy định bắt buộc doanh nghiệp nền tảng phải mua bảo hiểm tai nạn lao động cho người làm việc, kể cả khi không có hợp đồng lao động. Chi phí có thể được tính vào cơ cấu giá dịch vụ.
“Hoàn thiện pháp luật không chỉ là thêm câu chữ mà là thay đổi tư duy quản lý, từ quản lý dựa trên hợp đồng sang quản lý dựa trên hành vi thực tế. Khi dữ liệu dân cư và chuyển đổi số đã phát triển, Việt Nam có đủ công cụ để bảo vệ quyền lợi cho hàng chục triệu lao động phi chính thức”- TS Nhạc Phan Linh nhấn mạnh.
Đồng tình, ông Nguyễn Huy Khánh, Phó Chủ tịch Liên đoàn Lao động TP Hà Nội, cho biết lao động phi chính thức tại Thủ đô chiếm hơn 51% lực lượng lao động, tương đương khoảng 1,92 triệu người.
Lực lượng đông đảo nhất là tài xế xe công nghệ, người giúp việc gia đình. Tuy nhiên, nhóm này hiện chưa được bảo vệ đầy đủ bởi pháp luật lao động.
Theo ông Khánh, lần sửa luật tới cần mở rộng khái niệm người lao động, để những người làm việc không có hợp đồng nhưng phụ thuộc thu nhập vào doanh nghiệp nền tảng vẫn được bảo vệ khi mất việc và được bảo đảm an sinh lâu dài.
Đề xuất giảm giờ làm việc 40 giờ/tuần
Còn GS Lê Vân Trình, Chủ tịch Hội Khoa học kỹ thuật An toàn vệ sinh lao động, đề xuất giảm thời giờ làm việc bình thường theo lộ trình từ 48 giờ xuống 44 giờ và tiến tới 40 giờ mỗi tuần.
Theo ông, lộ trình này cần được quy định rõ trong luật, không chỉ dừng ở mức khuyến khích, nhằm bảo vệ sức khỏe người lao động, nhất là trong các ngành thâm dụng lao động.
Ông cho rằng dù luật quy định không quá 8 giờ mỗi ngày và 48 giờ mỗi tuần, nhưng thực tế phổ biến vẫn là 48 giờ. Nhiều lao động chấp nhận làm việc dài giờ để tăng thu nhập, song sức khỏe giảm sút và ít thời gian cho gia đình.
Dẫn báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế - ILO, GS Lê Vân Trình, cho biết người lao động làm việc trên 48 giờ mỗi tuần có nguy cơ tai nạn lao động cao hơn 20–30%. Khi vượt 55 giờ mỗi tuần, nguy cơ tai nạn nghiêm trọng tăng lên 35–40%.
Về làm thêm giờ, ông nhận định quy định “tự nguyện” hiện mang tính hình thức. Trong cao điểm sản xuất, người lao động khó từ chối làm thêm nếu muốn giữ việc.
Ông kiến nghị rà soát các trường hợp tăng trần làm thêm giờ, coi việc quản lý làm thêm là yếu tố nguy cơ về an toàn vệ sinh lao động, gắn với trách nhiệm doanh nghiệp và giám sát của Công đoàn.
“Giờ làm việc và nghỉ ngơi là khoản đầu tư thông minh nhất cho năng suất bền vững”- GS Lê Vân Trình nói.
Cần công cụ pháp lý về quấy rối tình dục
TS Đỗ Ngân Bình, Trường ĐH Luật Hà Nội, cho rằng Bộ Luật Lao động đã quy định về quấy rối tình dục tại nơi làm việc nhưng rất khó áp dụng trên thực tế.
Nguyên nhân là luật chưa làm rõ các dấu hiệu chính của hành vi quấy rối như biểu hiện cụ thể, phản ứng của người bị quấy rối, bối cảnh, thời gian, địa điểm xảy ra.
Theo bà, thiếu các tiêu chí này khiến việc chứng minh và xử lý gặp nhiều vướng mắc. Do đó, cần có công cụ pháp lý rõ ràng hơn để bảo vệ người lao động.
