Có nên áp dụng thủ tục rút gọn trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại dạng chuỗi?

Ngày 26-3, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp cùng Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội (VNU-UL) và Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM, tổ chức Hội thảo chuyên đề “Thủ tục rút gọn trong giải quyết tranh chấp chuỗi và thực tiễn tranh chấp kinh doanh thương mại”. Đây là sự kiện thuộc khuôn khổ Chuỗi Hội thảo chuyên đề và Diễn đàn Khoa học Trọng tài - Hòa giải 2026 (AMS 2026).

Phát biểu khai mạc, PGS. TS Phạm Duy Nghĩa - Phó Chủ tịch VIAC, cho biết năm 2025, tranh chấp mua bán hàng hóa và kinh doanh thương mại chiếm 24% trong tổng số hơn 500 vụ việc đơn vị này thụ lý. Đây tiếp tục là nhóm lĩnh vực chiếm tỷ trọng lớn nhất nhiều năm qua. Sự vận hành của chuỗi cung ứng và hệ thống phân phối khiến tranh chấp không còn đơn lẻ mà chuyển sang dạng chuỗi có tính liên kết, tương đồng cao.

Trước bối cảnh này, PGS. TS Phạm Duy Nghĩa cho rằng thủ tục rút gọn là giải pháp đáng cân nhắc nhưng không phải tối ưu trong mọi trường hợp. Doanh nghiệp và luật sư cần xem xét kỹ diễn biến, độ phức tạp của tranh chấp cũng như năng lực tài chính, thời gian trước khi áp dụng.

PGS. TS. Lê Vũ Nam - Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM (UEL), nhấn mạnh Chuỗi sự kiện AMS mang lại giá trị thiết thực trong việc cập nhật các phương thức giải quyết tranh chấp mới, bao gồm trọng tài và các cơ chế thay thế (ADR). Việc tiếp cận thực tiễn tranh chấp chuỗi và công cụ thủ tục rút gọn sẽ giúp nhà nghiên cứu, sinh viên,… nắm bắt kịp thời các vấn đề phát sinh trong thực tế điều hành và quản trị pháp lý.

Đặc thù và điểm khác biệt trong thủ tục rút gọn

Phiên thảo luận 1 được điều phối bởi TS. Đào Gia Phúc - Viện trưởng Viện Pháp luật Quốc tế và So sánh, Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM. Phiên này tập trung làm rõ các đặc thù của thủ tục rút gọn trong bối cảnh tranh chấp chuỗi, đồng thời làm rõ những điểm khác biệt trong cách tiếp cận và các lưu ý quan trọng khi áp dụng cơ chế này trong thực tiễn giải quyết tranh chấp.

Trọng tài hàng loạt là cơ chế trọng tài đặc thù nhằm xử lý các tranh chấp phát sinh với số lượng lớn. Trong đó, các vụ việc tương đồng đáng kể về vấn đề pháp lý, yêu cầu khởi kiện và thường được nộp trong cùng một thời điểm, với những điểm chung nhất định về chủ thể tranh chấp. Trên cơ sở đó, việc rút gọn được định hướng áp dụng cho toàn chuỗi.

Các chuyên gia nhận định, về ưu điểm, việc áp dụng thủ tục rút gọn cho từng vụ sẽ giúp bên khởi kiện tiết kiệm được chi phí; thời gian giải quyết toàn chuỗi tranh chấp cũng được rút ngắn một cách tương đối.

Tuy nhiên, nhược điểm nằm ở chỗ, do chỉ là rút gọn với từng vụ chứ không rút gọn toàn chuỗi nên tổ chức trọng tài, hội đồng trọng tài vẫn phải tiến hành tố tụng và quản trị khối lượng tranh chấp lớn, rủi ro về sự không nhất quán trong các lập luận, phán quyết chưa được giải quyết triệt để.

Đi sâu vào các rủi ro pháp lý khi áp dụng thủ tục rút gọn trong tranh chấp chuỗi, các chuyên gia cho rằng cơ chế này, dù mang lại hiệu quả về thời gian và chi phí, vẫn đặt ra nhiều vấn đề cần được cân nhắc thận trọng.

Đối chiếu với thực tiễn quốc tế, nhiều trung tâm trọng tài đã phát triển cơ chế linh hoạt hơn, cho phép áp dụng thủ tục rút gọn dựa trên thỏa thuận của các bên hoặc căn cứ vào các tiêu chí khách quan như giá trị tranh chấp hoặc tính chất đơn giản, rõ ràng của vụ việc.

Cách tiếp cận của quốc tế cho thấy thủ tục rút gọn không hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí chủ quan của các bên, mà được đặt trong sự kết hợp giữa thỏa thuận và cơ chế tố tụng do tổ chức trọng tài thiết kế nhằm đảm bảo hiệu quả chung của quá trình giải quyết tranh chấp.

Tính khả thi trong áp dụng thủ tục rút gọn cho chuỗi tranh chấp

Phiên thảo luận 2 với chủ đề “Áp dụng thủ tục rút gọn trong quản trị tranh chấp kinh doanh thương mại dạng chuỗi” nêu rõ đặc thù tranh chấp kinh doanh thương mại và khả năng áp dụng thủ tục rút gọn cho chuỗi tranh chấp.

Các chuỗi tranh chấp hình thành trong hoạt động kinh doanh thương mại gồm hai dạng phổ biến là chuỗi tranh chấp liên tiếp và chuỗi tranh chấp hàng loạt.

Theo các chuyên gia, thủ tục rút gọn là giải pháp mà các bên có thể cân nhắc khi giải quyết tranh chấp thương mại do hầu hết các tranh chấp này đều không quá phức tạp về tình tiết và khá rõ ràng về chứng cứ, tài liệu.

Tuy nhiên, khi đặt thủ tục rút gọn trong chuỗi gồm nhiều tranh chấp, việc áp dụng cần cẩn trọng hơn. Đối với chuỗi tranh chấp hàng loạt có mức độ tương đồng cao, thủ tục rút gọn cần được áp dụng một cách đồng bộ để quá trình quản trị, điều phối đạt được hiệu quả, đảm bảo tính nhất quán.

Theo các quy định mới trong dự thảo Quy tắc tố tụng trọng tài VIAC, thủ tục rút gọn sẽ được thiết kế để áp dụng đối với các tranh chấp có giá trị không lớn, tính chất đơn giản với tình tiết rõ ràng, vấn đề pháp lý độc lập và không đòi hỏi quá trình thu thập, đánh giá chứng cứ phức tạp.

Từ góc độ thực tiễn, các chuyên gia cũng lưu ý rằng, việc áp dụng thủ tục rút gọn đối với các tranh chấp kinh doanh thương mại phát sinh theo chuỗi, đặc biệt là tranh chấp hàng loạt, cần được cân nhắc trên cơ sở đánh giá cụ thể từng vụ việc trong tổng thể chuỗi, thay vì chỉ dựa vào sự tương đồng về hình thức. Bên cạnh các yếu tố về giá trị và tính chất tranh chấp, diễn biến tranh chấp cũng là yếu tố cần được theo dõi và xem xét.

Các chuyên gia nhận định, trong những trường hợp xuất hiện các vấn đề pháp lý phức tạp, việc duy trì thủ tục thông thường hoặc kết hợp với các cơ chế tố tụng khác có thể là lựa chọn phù hợp hơn, nhằm bảo đảm tính công bằng và hợp lý cho quá trình giải quyết tranh chấp.

Hội thảo ghi nhận nhiều ý kiến trao đổi mang tính xây dựng từ các chuyên gia và đại biểu tham dự, qua đó góp phần hoàn thiện quy định về thủ tục rút gọn, đồng thời đưa ra các đề xuất xây dựng và phát triển các cơ chế quản trị tranh chấp chuỗi trong tố tụng trọng tài tại Việt Nam.

Trọng tài trong tranh chấp chuỗi và thực tiễn tranh chấp tài chính