Có nên quy định cụ thể thế nào là "lợi ích công cộng" tránh viện dẫn sai?

Trong bối cảnh mạng xã hội phát triển mạnh, việc ghi hình và đăng tải công khai các vụ việc mạng ngày càng phổ biến. Bộ luật Dân sự hiện nay đã ghi nhận rõ quyền của cá nhân đối với hình ảnh tại Điều 32, trong đó tại khoản 2 cho phép sử dụng hình ảnh mà không cần sự đồng ý của người có hình ảnh trong trường hợp hình ảnh được sử dụng vì lợi ích công cộng.

Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam hiện chưa có một định nghĩa cũng như hướng dẫn cách xác định như thế nào là “lợi ích công cộng”, áp dụng cho hoạt động này. Điều này dẫn đến việc mỗi cá nhân có thể tự diễn giải “lợi ích công cộng”, dễ xảy ra lạm dụng và phát sinh tranh chấp dân sự.

Từ đây, vấn đề được nhiều người đặt ra là có nên quy định cụ thể như thế nào là vì “lợi ích công cộng” để người dân từ đó có ứng xử chuẩn mực, đúng pháp luật hay không? PLO ghi nhận ý kiến của các chuyên gia xoay quanh vấn đề này:

TS NGUYỄN PHƯƠNG THẢO, Trưởng Bộ môn Luật Dân sự, Khoa Luật Dân sự, Trường Đại học Luật TP.HCM:

Không nên định nghĩa cứng

Pháp luật Việt Nam đến nay vẫn chưa có bất kỳ hướng dẫn hay định nghĩa cụ thể nào để xác định thế nào là “vì lợi ích công cộng”.

Trên thực tế, nhiều quan điểm cho rằng những gì chưa có thì cần phải ghi nhận, bổ sung. Dù vậy, không nhất thiết phải luật hóa tất cả các khái niệm và cũng không nhất thiết phải đưa vào những quy định của luật dân sự hay những văn bản có liên quan. Bởi lẽ, pháp luật thì cần có sự ổn định, trong khi có những khái niệm mang tính khái quát, khó có thể định nghĩa hoặc liệt kê một cách cụ thể, từng trường hợp.

Cũng giống như lợi ích công cộng sẽ không thể liệt kê được hết các lợi ích hay các giá trị được xem là phục vụ cộng đồng.

Thực tiễn cũng cho thấy, có những khái niệm luôn gây tranh luận như “đạo đức”. Vi phạm pháp luật có thể xác định rõ ràng dựa trên các quy định cụ thể của luật, nhưng vi phạm đạo đức lại rất khó để định nghĩa chuẩn mực.

“Lợi ích công cộng” cũng mang tính chất tương tự, là một khái niệm mở, phụ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội, môi trường và chuẩn mực giá trị vào từng thời điểm. Nếu cứ thay đổi liên tục, luật sẽ không đảm bảo được tính ổn định hoặc nếu xây dựng một định nghĩa cứng, mang tính liệt kê hoặc định lượng, rất dễ dẫn đến hệ quả thu hẹp và không hợp lý trong việc áp dụng, thậm chí bỏ sót những tình huống thực tế. Từ đó, làm hạn chế tính linh hoạt cần thiết của các quy định pháp luật khi giải quyết những trường hợp cụ thể.

Mặt khác, trong trường hợp pháp luật chưa có quy định chi tiết, vẫn có các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền như cơ quan hành chính hoặc Tòa án… để xem xét, đánh giá và giải quyết vụ việc một cách phù hợp, chính xác theo từng trường hợp.

Về các nguyên tắc và tiêu chí định hướng để xác định một hành vi có vì lợi ích công cộng hay không, cần đặt trên nền tảng bảo đảm sự cân bằng giữa quyền tự do biểu đạt, quyền tiếp cận thông tin với quyền về đời sống riêng tư, danh dự, nhân phẩm của cá nhân.

Theo đó, việc xác định “lợi ích công cộng” có thể bắt đầu từ việc xem xét mục đích của việc đăng tải thông tin, liệu có thực sự nhằm phục vụ lợi ích chung của cộng đồng hay không. Bên cạnh đó, có thể dựa trên mức độ cần thiết và tính tương xứng giữa các nội dung được công bố với lợi ích của xã hội cần bảo vệ có thật sự lớn hơn việc ảnh hưởng quyền cá nhân của người bị sử dụng hình ảnh hay không.

Ngoài ra, cần xem xét liệu có tồn tại các biện pháp thay thế ít xâm phạm hơn hay không, như ẩn danh, làm mờ hình ảnh hoặc cung cấp thông tin trực tiếp cho cơ quan chức năng thay vì công khai trên mạng xã hội. Trong trường hợp có nhiều lựa chọn, cần ưu tiên giải pháp vừa đảm bảo lợi ích cộng đồng, vừa hạn chế tối đa việc xâm phạm quyền cá nhân.

TS - Luật sư ĐẶNG THỊ THU HUYỀN, Trưởng khoa Luật Trường ĐH Nguyễn Tất Thành, Nguyên phó Chánh thanh tra Bộ Giáo dục và Đào tạo:

Có thể xây dựng bộ quy tắc ứng xử

Không thể mặc nhiên cho rằng cứ viện dẫn “lợi ích công cộng” thì hành vi ghi hình rồi đăng tải thông tin về người khác là hợp pháp.

Hành vi này chỉ có thể được xem là phù hợp khi đồng thời thoả mãn các điều kiện: có mục đích chính đáng, không vượt quá phạm vi cần thiết và không gây tổn hại không tương xứng đến quyền cá nhân.

Trước hết, mục đích phải hướng đến lợi ích xã hội như cung cấp chứng cứ về hành vi vi phạm, cảnh báo nguy hiểm hoặc hỗ trợ cơ quan chức năng, thay vì nhằm câu view, gây tranh cãi hay “bóc phốt” cá nhân. Mục đích chính phải là bảo vệ cộng đồng chứ không phải tạo nội dung lan truyền.

Bên cạnh đó, cần cân nhắc liệu có phương án ít xâm phạm hơn nhưng vẫn đạt mục đích, chẳng hạn che mặt, không nêu danh tính, chỉ gửi cho cơ quan chức năng. Trường hợp vẫn đăng tải toàn bộ khi không cần thiết có thể bị xem là vượt quá phạm vi lợi ích công cộng. Đây là nguyên tắc tính tương xứng (proportionality) trong pháp luật hiện đại.

Một yếu tố quan trọng khác là việc đăng tải thông tin gây tổn hại quá mức cho cá nhân. Dù sự việc là có thật, nhưng nếu hậu quả của việc lan truyền đã vượt quá lợi ích xã hội đạt được, đồng thời gây tổn thương danh dự, hủy hoại nghề nghiệp, ảnh hưởng gia đình, lan truyền hành vi bạo lực trên không gian mạng xã hội... thì không còn là lợi ích công cộng.

Ngoài ra, người ghi hình cũng cần thực hiện nghĩa vụ đạo đức tối thiểu, đặc biệt trong các tình huống khẩn cấp, khi việc hỗ trợ con người phải được ưu tiên hơn việc ghi hình. Ví dụ khi gặp tai nạn, hành vi ưu tiên nên là gọi cấp cứu, hỗ trợ nạn nhân, báo cơ quan chức năng... Nếu chỉ quay video mà không hỗ trợ khi có khả năng hỗ trợ có thể bị đánh giá là vi phạm chuẩn mực đạo đức xã hội, dù chưa chắc vi phạm pháp luật..

Vấn đề này, nhiều quốc gia trên thế giới đã xử lý bằng các hướng dẫn softlaw hoặc bộ quy tắc ứng xử. Từ thực tế đó, cần thiết kế những nguyên tắc nhằm định hướng người dân ứng xử phù hợp khi ghi hình, đăng tải thông tin trên mạng xã hội.

Đầu tiên, nguyên tắc về mục đích chính đáng, đòi hỏi việc ghi hình chỉ nên thực hiện khi thật sự cần thiết để cảnh báo nguy hiểm, ghi nhận hành vi vi phạm hoặc bảo vệ cộng đồng.

Tiếp theo, nguyên tắc giới hạn thông tin, yêu cầu chỉ công bố những thông tin cần thiết, đồng thời nên che mặt, che biển số, không công khai địa chỉ để tránh xâm phạm đời sống riêng tư.

Bên cạnh đó, nguyên tắc ưu tiên hỗ trợ trước khi ghi hình, đặc biệt quan trọng trong các tình huống khẩn cấp, khi việc giúp đỡ con người phải được đặt lên trên việc tạo ra nội dung.

Nguyên tắc nữa là không suy đoán hay kết tội thay cơ quan chức năng, tức không tự ý gán tội danh, kết luận đúng sai hay kích động dư luận khi chưa có kết luận chính thức.

Cuối cùng, nguyên tắc chịu trách nhiệm về hậu quả lan truyền, nhấn mạnh rằng mỗi người cần ý thức rõ một video đăng tải có thể gây bạo lực mạng, tổn hại danh dự và để lại hệ quả lâu dài, từ đó cân nhắc kỹ trước khi đăng tải.