Ngày 25-3, tại Hà Nội, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới tổ chức Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 với chủ đề: Mô hình phát triển dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Phát biểu tại diễn đàn, GS.TS Trần Thị Vân Hoa (Đại học Kinh tế quốc dân Hà Nội) cho rằng sau 40 năm Đổi mới (1986-2026), Việt Nam đạt được những thành tựu kinh tế - xã hội có ý nghĩa lịch sử.
Từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, Việt Nam đã trở thành nước có thu nhập trung bình với quy mô GDP đạt 514 tỉ USD vào năm 2025.
Thu nhập quốc dân (GNI) bình quân đầu người tăng từ 110 USD năm 1986 lên 4.496 USD năm 2025, tiệm cận mức thu nhập của nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao (4.516 USD).
Mô hình truyền thống không còn hiệu quả
Tuy nhiên, GS.TS Trần Thị Vân Hoa thẳng thắn nhìn nhận mô hình phát triển hiện nay bộc lộ nhiều hạn chế. Chất lượng cuộc sống chưa cao, ô nhiễm môi trường lớn, tăng trưởng vẫn phụ thuộc chủ yếu vào vốn đầu tư và lao động giá rẻ. Năng lực nội sinh còn yếu khi trên 70% giá trị xuất khẩu đến từ doanh nghiệp FDI và đối diện nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình.
Trong khi đó, Đại hội XIV của Đảng xác lập những quyết sách bước ngoặt, đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên giai đoạn 2026-2030. Quyết tâm đưa Việt Nam vào nhóm quốc gia phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045.
Các chuyên gia đánh giá mục tiêu tăng trưởng hai con số là thách thức lớn trong bối cảnh kinh tế, chính trị thế giới phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp đến doanh nghiệp.
TS Nguyễn Đình Hòa (Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới) cho rằng để tăng trưởng bền vững, mô hình truyền thống dựa trên thâm dụng lao động và tài nguyên không còn hiệu quả. Việt Nam cần đổi mới mô hình dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Theo ông Vũ Hoàng Đạt (Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới), tăng trưởng dựa trên khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo là chiến lược để Việt Nam trở thành nước công nghiệp hiện đại.
Đổi mới sáng tạo được đặt ngang hàng với khoa học - công nghệ
Trong Luật Khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo thông qua vào tháng 6-2025, lần đầu tiên đổi mới sáng tạo được đặt ngang hàng với khoa học - công nghệ. Đại hội XIV của Đảng cũng đánh dấu bước chuyển lớn khi xác lập mô hình tăng trưởng lấy chuyển đổi số làm động lực chính.
TS Nguyễn Hồng Thu (Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới) cho rằng thực tế chứng minh đổi mới sáng tạo càng cao, sức cạnh tranh quốc gia càng lớn. Tuy nhiên, hệ thống đổi mới sáng tạo của Việt Nam vẫn tồn tại một số hạn chế.
Các chuyên gia nhấn mạnh việc xác lập mô hình phát triển dựa trên công nghệ không còn là lựa chọn khuyến khích mà là “yêu cầu sống còn”. Hiện nay, các công nghệ như AI, Blockchain, IoT vận hành rất nhanh nhưng khung pháp lý theo tư duy cũ dẫn đến “lệch pha”. Đây là điểm nghẽn lớn nhất cần tháo gỡ.
Để công nghệ thực sự là động lực, Việt Nam cần cơ chế thuận lợi thu hút vốn đầu tư. PGS.TS Vũ Sỹ Cường (Học viện Tài chính) đề xuất cần chính sách cởi mở hơn cho khu vực tư nhân. Cụ thể, có thể cho phép doanh nghiệp khấu trừ khoản lỗ do đầu tư khoa học - công nghệ trong 5 năm để giảm gánh nặng chi phí.
Bên cạnh đó, Nhà nước cần triển khai cơ chế đồng tài trợ R&D (nghiên cứu và phát triển) cho doanh nghiệp với mức tài trợ 30-70% kinh phí. Đồng thời, nghiên cứu cơ chế đặt hàng hoặc mua sản phẩm đổi mới sáng tạo để tạo thị trường đầu ra cho doanh nghiệp khởi nghiệp.
Diễn đàn Kinh tế Việt Nam là hoạt động khoa học thường niên của Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, hướng tới mục tiêu tạo dựng không gian đối thoại học thuật gắn với chính sách có chất lượng, góp phần kết nối nghiên cứu với thực tiễn, kết nối tri thức với hoạch định chính sách, và thúc đẩy sự tham gia của các chủ thể phát triển vào việc giải quyết các vấn đề lớn của nền kinh tế đất nước.
