Những ngày gần đây, lãnh đạo Liên minh châu Âu (EU) cùng hàng loạt quốc gia khẩn cấp kêu gọi giảm thang chiến sự tại Trung Đông, trong bối cảnh xung đột ngày càng diễn biến nguy hiểm và có thể giáng đòn nghiêm trọng hơn đến nền kinh tế toàn cầu.
Quốc tế liên tục kêu gọi hạ nhiệt
Trong tuyên bố chung ngày 19-3, 27 nhà lãnh đạo EU nhấn mạnh: "Hội đồng châu Âu kêu gọi giảm leo thang và kiềm chế tối đa, bảo vệ dân thường cùng cơ sở hạ tầng dân sự, đồng thời yêu cầu tất cả các bên tôn trọng tuyệt đối luật pháp quốc tế. Về vấn đề này, Hội đồng kêu gọi một lệnh tạm ngừng các cuộc tấn công nhằm vào các cơ sở năng lượng và nguồn nước".
EU cũng hoan nghênh nỗ lực phối hợp đảm bảo tự do hàng hải tại eo biển Hormuz, theo hãng tin Reuters.
Cùng ngày, ngoại trưởng 12 quốc gia Ả Rập và Hồi giáo ra tuyên bố chung, chỉ trích cả Iran và Israel, đồng thời khẳng định việc ngừng tấn công là bước đi đầu tiên để đạt được an ninh và ổn định khu vực, theo đài CNN.
Tại cuộc điện đàm với Tổng thống Indonesia Prabowo Subianto, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan hối thúc: “Vòng xoáy bạo lực, khởi phát từ các cuộc tấn công nhằm vào Iran và lan sang các quốc gia Vùng Vịnh, cần phải được chấm dứt ngay lập tức”.
Tại Bắc Kinh, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm bày tỏ quan ngại sâu sắc, hối thúc các bên lập tức đình chiến để tình hình không vượt khỏi tầm kiểm soát, hãng thông tấn Tân Hoa Xã đưa tin.
Tương tự, theo hãng thông tấn TASS, Bộ Ngoại giao Nga cảnh báo nguy cơ leo thang khôn lường và tái khẳng định Moscow đang “quan ngại sâu sắc” trước tình trạng đối đầu vũ trang hiện nay tại Vùng Vịnh.
Hôm 18-3, Ngoại trưởng Canada - bà Anita Anand cho biết Ottawa đang thúc đẩy cách tiếp cận chung giữa nhóm G7 và Trung Đông nhằm tìm giải pháp khả thi.
“Điều quan trọng là chúng ta cần thảo luận về các ‘lối thoát’. Tôi muốn làm việc với những quốc gia chịu tác động trực tiếp từ các đòn trả đũa, để đây trở thành một cuộc trao đổi mang tính tập thể và phối hợp về các kịch bản rút lui khỏi xung đột” - bà Anand chia sẻ.
Trước đó, ngày 13-3, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) cũng khẩn thiết kêu gọi chấm dứt chiến sự, cảnh báo tác động tiêu cực từ việc giá dầu tăng và chuỗi thương mại gián đoạn đang bắt đầu phủ bóng các nền kinh tế trong khu vực.
Kịch bản nào dễ chấp nhận đối với Mỹ và Iran?
Theo ông Nate Swanson - Giám đốc Dự án Chiến lược Iran tại viện nghiên cứu Atlantic Council (Mỹ), tại Washington tồn tại một giả định rằng Iran sẽ ngừng chiến đấu khi Tổng thống Mỹ Donald Trump và Israel muốn kết thúc cuộc chiến.
Đây cũng chính là logic khiến chính quyền ông Trump tin rằng Iran sẽ khuất phục trong các cuộc đàm phán hạt nhân và không đáp trả mạnh mẽ cuộc chiến do Mỹ/Israel phát động ngày 28-2. Tuy nhiên, đây là một cuộc xung đột rất khác so với cuộc chiến 12 ngày năm 2025 hay các cuộc đối đầu trước đó, khi Iran nhanh chóng xuống thang.
Chính quyền Iran nhìn nhận đây là một cuộc chiến mang tính sống còn, và không cho thấy sẵn sàng tìm kiếm một “lối thoát” ngay lập tức. Theo cách nhìn của Tehran, việc ngừng giao tranh chỉ là khoảng nghỉ tạm thời trước khi Mỹ hoặc Israel tái khởi động xung đột sau khi đã bổ sung lại năng lực quân sự.
Vì vậy, một cuộc chiến tranh tiêu hao kéo dài nhiều khả năng là kịch bản mà Iran hướng tới. Giới lãnh đạo Iran tính toán rằng nước này sẵn sàng chấp nhận thương vong và tổn thất hơn so với Mỹ hoặc các quốc gia vùng Vịnh. Do đó, nếu vẫn duy trì được năng lực quân sự (bao gồm cả các phương thức tác chiến phi đối xứng) để gây tổn thất cho Mỹ và khu vực, đồng thời giữ giá năng lượng ở mức cao, Iran có thể là bên quyết định thời điểm kết thúc xung đột chứ chưa hẳn là Mỹ, ông Swanson nhận định.
Theo ông Swanson, Iran có thể chỉ chấp nhận một “lối thoát” nếu nó bảo đảm không có một cuộc chiến mới trong ngắn hạn. Điều này nhiều khả năng đòi hỏi buộc ông Trump phải thực thi một lệnh ngừng bắn mà Israel tuân thủ.
Tuy nhiên cách tiếp cận mang tính đối đầu này là một canh bạc rủi ro, vì nó làm tăng khả năng Mỹ leo thang chiến tranh và kéo cả khu vực Vùng Vịnh vào cuộc, nhưng đó có thể là rủi ro mà phần còn lại của chính quyền Iran sẵn sàng chấp nhận.
Khi mối đe dọa đối với sự tồn vong của chế độ qua đi (và thực tế điều này đang diễn ra), Tehran nhiều khả năng sẽ quay lại quỹ đạo hoạt động bình thường. Việc tiếp tục phong tỏa eo biển Hormuz có thể xảy ra, song điều này đồng nghĩa Iran phải tự đặt mình trước các lệnh trừng phạt và nguy cơ chịu cuộc tấn công mới, trong khi nền kinh tế Iran đang rất cần nguồn thu từ dầu mỏ.
Về phần Israel, dù có thể đơn phương tiếp tục tác chiến, Tel Aviv nhiều khả năng sẽ thu hẹp quy mô xung đột - tương tự kịch bản ở dải Gaza - một khi Mỹ đánh tiếng muốn dừng lại.
Đối với Mỹ thì sao? Ông Andrew L. Peek - chuyên gia cấp cao tại Atlantic Council - cho rằng trong hầu hết các kịch bản có thể hình dung, Mỹ nhiều khả năng vẫn là bên chiếm ưu thế trong cuộc chiến này. Tổng thống Trump đã phá hủy đáng kể năng lực tên lửa của Iran, hỗ trợ phá hủy thêm một số cơ sở hạt nhân, đồng thời loại bỏ nhiều nhân vật cấp cao của Tehran.
Tuy nhiên, những "biến số" về khủng bố và bất ổn địa chính trị vẫn tiềm ẩn rủi ro lớn. Theo ông Peek, có lẽ kịch bản khó chấp nhận nhất đối với Mỹ lúc này là tại Iran trỗi dậy một phong trào đối lập chính quyền đủ mạnh và bền vững nhưng lại bị Tehran trấn áp quyết liệt. Bên cạnh đó, các điều kiện định hình "chiến thắng" của Washington sẽ thay đổi hoàn toàn nếu xảy ra một vụ tấn công khủng bố gây thương vong hàng loạt nhằm vào lãnh thổ Mỹ hoặc lợi ích của nước này ở nước ngoài. Khi đó, Mỹ sẽ buộc phải theo đuổi một mục tiêu chiến lược khốc liệt hơn để đáp trả.
Ông Trump bình luận khả năng triển khai bộ binh tới Iran
Trong cuộc gặp với Thủ tướng Nhật Sanae Takaichi ngày 19-3, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Washington hiện không có kế hoạch triển khai lực lượng bộ binh tới Trung Đông, trong bối cảnh xuất hiện các thông tin về khả năng điều thêm quân tới khu vực, đài CNN đưa tin.
“Tôi không đưa quân đến bất cứ đâu” - ông Trump nói, cho biết nếu có quyết định như vậy, ông cũng sẽ không công bố trước.
Trước đó, một quan chức Nhà Trắng chia sẻ với hãng tin Reuters rằng hiện chưa có quyết định triển khai lực bộ binh vào thời điểm hiện tại, nhưng nhấn mạnh chính quyền Mỹ vẫn “giữ mọi lựa chọn”.
Trong khi đó, có thông tin một đơn vị viễn chinh Thủy quân Lục chiến Mỹ đã được điều động tới Trung Đông, tuy nhiên chưa rõ liệu lực lượng này có được triển khai tham chiến trên bộ hay không và trong thời điểm nào.
