Theo giới quan sát, căng thẳng gần đây giữa Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và Tổng thống Mỹ Donald Trump liên quan cuộc chiến ở Iran cho thấy sự khác biệt ngày càng lớn về lợi ích giữa hai nhà lãnh đạo, theo kênh Al Jazeera.
Các nhà phân tích đặt câu hỏi liệu sự căng thẳng công khai giữa ông Netanyahu và ông Trump có phản ánh sự thất vọng thực sự của phía Mỹ hay không và liệu sự thách thức rõ ràng của ông Netanyahu đối với ông Trump có cho thấy ảnh hưởng của Washington đối với Israel hạn chế hơn so với suy đoán thông thường hay không.
Vấn đề cốt lõi trong sự bất đồng giữa Mỹ và Israel
Hai nhà lãnh đạo Mỹ, Israel từng có vẻ không thể tách rời về mặt chính trị, với việc ông Netanyahu mô tả ông Trump là “người bạn vĩ đại nhất mà Israel từng có ở Nhà Trắng”. Ông Trump cũng đáp lại lời khen ngợi đó bằng cách nói đùa vào năm 2025 rằng ông Netanyahu “không dễ tính và không phải là người dễ đối phó nhưng đó là điều khiến ông ấy trở nên vĩ đại”.
Nhưng tổng thống Mỹ không còn đùa như trước nữa. Tuần rồi, hãng tin Axios cho rằng ông Trump đã gọi ông Netanyahu là “điên khùng” và cáo buộc thủ tướng Israel làm suy yếu ngoại giao của Mỹ. Ông Trump cũng cảnh báo rằng việc Israel leo thang quân sự có nguy cơ làm đổ vỡ các cuộc đàm phán hòa bình với Iran.
Căng thẳng trở nên rõ ràng khi Iran phóng một loạt tên lửa về phía bắc Israel cuối tuần qua sau một cuộc tấn công của Israel vào vùng ngoại ô phía nam Beirut (Lebanon) hôm 7-6, bất chấp những lời đảm bảo của Mỹ chỉ vài ngày trước đó rằng điều này sẽ không xảy ra. Cuộc tấn công đầu tiên của Iran kể từ khi thỏa thuận ngừng bắn mong manh do Pakistan làm trung gian đạt được hai tháng trước đó giữa Mỹ và Iran đã đe dọa làm đổ vỡ nhiều tháng đàm phán.
Kể từ đó, Iran và Israel đã ngừng các cuộc tấn công lẫn nhau. Nhưng cuộc đối đầu này đã đặt ra câu hỏi liệu ông Netanyahu có thể tiếp tục các cuộc chiến chống lại Iran và Lebanon mà không có sự hỗ trợ của Mỹ hay không.
Các nhà quan sát cho rằng hai nhà lãnh đạo này đều bị chi phối bởi lợi ích chính trị riêng của họ, và hai lợi ích này đang xung đột gay gắt. Tại Mỹ, cuộc chiến với Iran đang vấp phải sự phản đối gay gắt từ công chúng vì vậy ông Trump cần đạt được thỏa thuận với Iran để chấm dứt cuộc chiến. Mặt khác, ông Netanyahu có thể hưởng lợi về mặt chính trị trong nước nếu cuộc chiến tiếp tục.
Trên thực tế ngay sau khi ông Trump và ông Netanyahu cùng nhau phát động các cuộc tấn công tên lửa vào Iran vào cuối tháng 2, mục tiêu của họ bắt đầu khác biệt.
Lãnh đạo Israel từng cho rằng cuộc xung đột có thể mang lại một chiến thắng nhanh chóng, có khả năng làm suy yếu hoặc thậm chí lật đổ chính phủ Iran, đồng thời làm tê liệt các chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo của nước này.
Tuy nhiên, chuyên gia Yossi Mekelberg tại Viện nghiên cứu Chatham House (Anh) cho biết bất kỳ giả định nào về chiến dịch này đều nhanh chóng sụp đổ và cuộc chiến diễn ra không theo cách Mỹ và Israel mong muốn.
Xung đột cũng tạo ra những hậu quả kinh tế đe dọa lợi ích chính trị trong nước của chính ông Trump. Khi Iran đóng cửa eo biển Hormuz, thị trường năng lượng toàn cầu đã chao đảo và giá dầu tăng vọt. Ông Mekelberg cho rằng Washington dường như không chuẩn bị cho một kịch bản mà nhiều nhà phân tích đã cảnh báo từ lâu là không thể tránh khỏi.
Với giá nhiên liệu tăng vọt và cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ gần đến, ông Trump có động cơ mạnh mẽ để đạt được một thỏa thuận nhanh chóng và không muốn có một cuộc khủng hoảng kéo dài ở Trung Đông.
Cuối cùng, bất chấp mối quan hệ lâu dài giữa Israel và Mỹ, mối quan hệ của ông Trump với ông Netanyahu về cơ bản vẫn mang tính giao dịch, theo ông Mekelberg.
“Đó là một mối quan hệ mang tính giao dịch. Nó phụ thuộc vào việc giao dịch đó tốt đến mức nào, và khi nào nó không còn có lợi cho bạn như chúng ta thấy với ông Trump. Giờ đây, vì lợi ích của họ khác nhau, và vì mỗi bên đang theo đuổi lợi ích riêng của mình, hai nhà lãnh đạo xung đột theo một cách rất bất đối xứng” - chuyên gia Mekelberg nhận định.
Ông Trump còn bao nhiêu đòn bẩy?
Trong bối cảnh Israel ngày càng bị cô lập trên trường quốc tế do cuộc chiến ở Gaza, những nỗ lực sáp nhập Bờ Tây và các cuộc chiến trong khu vực, Mỹ vẫn là người bảo hộ ngoại giao quan trọng nhất, nhà cung cấp quân sự chính và nhà tài trợ tài chính chủ yếu của Israel. Điều này càng trở nên quan trọng hơn khi các đồng minh truyền thống của Israel ở châu Âu bắt đầu xa lánh chính phủ của Thủ tướng Netanyahu.
Nhà báo người Israel Gideon Levy nói với Al Jazeera rằng sự phụ thuộc vào Mỹ khiến ông Netanyahu có rất ít lựa chọn. “Sự phụ thuộc của Israel vào Mỹ hiện nay đã lên đến mức chưa từng có, và Israel không thể đối đầu Iran nếu không có sự hỗ trợ của Mỹ” - ông Levy nói.
Nhưng nếu vậy, điều gì giải thích quyết định của ông Netanyahu khi vẫn tiến hành các cuộc tấn công vào Iran bất chấp việc ông Trump yêu cầu kiềm chế.
Theo các nhà phân tích, câu trả lời có thể nằm ở chỗ nỗ lực thúc đẩy ngừng bắn của ông Trump mâu thuẫn với tham vọng trong nước của ông Netanyahu. Điều đó khuyến khích nhà lãnh đạo Israel thử xem ông có thể thách thức giới hạn của Tổng thống Trump đến mức nào. Ông Trump cũng phụ thuộc rất nhiều vào các nhóm vận động hành lang ủng hộ Israel có ảnh hưởng ở Mỹ để được hỗ trợ về chính trị và tài chính.
Ông Levy lưu ý rằng các cuộc thăm dò cho thấy sự ủng hộ của người dân Israel đối với cuộc tấn công vào Iran ở mức khoảng 93%. “Theo truyền thống ở Israel, bạn có thể dễ dàng đạt được sự đồng thuận của đa số bằng cách phát động một cuộc chiến khác, hơn là bất kỳ thỏa thuận ngoại giao nào” - ông Levy nói.
Với cuộc bầu cử của Israel dự kiến diễn ra trước cuối tháng 10, một số nhà phân tích cho rằng việc tiếp tục đối đầu sẽ phục vụ lợi ích chính trị của ông Netanyahu.
Vấn đề là Washington ngày càng tỏ ra quyết tâm theo đuổi một giải pháp ngoại giao với Tehran. Các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran đang diễn ra một cách gián tiếp, thông qua các trung gian hòa giải người Pakistan, nhưng hoàn toàn không có sự tham gia của Israel.
Theo các nguồn tin, Tehran yêu cầu bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải ngăn cản Israel tiến hành các hoạt động quân sự trong tương lai chống lại Hezbollah ở Lebanon. Theo một thỏa thuận như vậy, một cuộc tấn công của Israel vào Beirut có thể gây ra sự trả đũa của Iran mà không có sự hỗ trợ chắc chắn từ Mỹ - một kịch bản mà ông Netanyahu sẽ không hài lòng.
Một thỏa thuận giữa Mỹ và Iran cấm Israel tiến hành thêm các hành động quân sự ở Lebanon sẽ có nguy cơ làm sâu sắc thêm sự chia rẽ trong liên minh của Thủ tướng Netanyahu, và những căng thẳng đó đã bắt đầu xuất hiện trong giới chính trị Israel.
Bộ trưởng An ninh Quốc gia cực hữu Itamar Ben-Gvir - người mà chính phủ của ông Netanyahu dựa vào sự ủng hộ để duy trì quyền lực - mới đây đã cảnh báo rằng Israel phải vạch ra những giới hạn rõ ràng với Washington.
“Chúng ta cần làm rõ với ông Trump rằng chúng ta có lằn ranh đỏ, và nếu chúng ta bị tấn công từ Lebanon hoặc từ Iran, đó là lằn ranh đỏ, và chúng ta phải đáp trả” - ông Ben-Gvir nhấn mạnh.
Phó Tổng thống Mỹ nói về ông Netanyahu
Trong cuộc phỏng vấn của đài CBS News vào tuần rồi, Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance nói rằng Thủ tướng Netanyahu "chắc chắn đã mắc một số sai lầm” trong quan hệ với Washington trong suốt cuộc chiến với Iran.
Ông Vance nói rằng khi lợi ích của Mỹ và Israel trái ngược nhau, Mỹ phải theo đuổi lợi ích của riêng mình, “điều không may cho người Israel”.
“Ngay cả khi chúng ta là những đối tác thân thiết, đôi khi chúng ta có những lợi ích hội tụ nhau và đôi khi chúng ta có những lợi ích không phù hợp. Điều tôi thấy ở thủ tướng là ông ấy tích cực bảo vệ lợi ích của đất nước mình” - ông Vance nói về Israel.
"Về cơ bản, chúng tôi phải tập trung vào những gì có lợi nhất cho Mỹ. Israel đã là một đối tác tuyệt vời về nhiều mặt, nhưng chúng tôi cũng phải tập trung vào những gì có lợi nhất cho nước Mỹ, và nếu điều đó khác nhau thì thật không may cho Israel, chúng tôi phải chọn đứng về phía người dân Mỹ, điều mà chúng tôi luôn làm" - phó tổng thống Mỹ nói thêm.
