Ngày 5-2, tại trụ sở mới vừa được khánh thành, Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia tổ chức hội nghị tổng kết hoạt động năm 2025, triển khai nhiệm vụ năm 2026.
Bên cạnh niềm vui về một ngôi nhà mới sau 12 năm "ở nhờ" của Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia, ngành ghép tạng Việt Nam năm qua cũng ghi nhận một cột mốc lịch sử: 66 ca hiến tạng từ người chết não - con số cao nhất từ trước đến nay.
Từ căn phòng 20m² không nhà vệ sinh đến giấc mơ "an cư"
Mở đầu hội nghị, TS Nguyễn Hoàng Phúc, Phó Giám đốc Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia, khiến cả hội trường xúc động khi hồi tưởng lại những ngày đầu gian khó. Được thành lập năm 2013, trong bối cảnh khái niệm hiến tạng còn quá mới mẻ, trung tâm chỉ có vỏn vẹn 5 nhân sự và không có trụ sở độc lập.
"Thời điểm đó, chúng tôi được bố trí tạm tại Bệnh viện Việt Đức. Điều kiện làm việc vô cùng hạn chế, chỉ có hai phòng nhỏ chưa tới 20m² dùng chung, không có phòng họp, không có không gian riêng để tiếp đón người hiến, cũng không có nhà vệ sinh riêng. Người dân đến đăng ký hiến tạng phải len lỏi qua nhiều khu vực mới tìm được đến trung tâm", ông Phúc nhớ lại.
Sau 12 năm hoạt động và một năm chuyển tiếp tại Bệnh viện Phổi Trung ương, đến nay trung tâm đã chính thức có trụ sở độc lập. Ông Phúc ví von đây là hành trình từ "ở nhờ" đến "an cư", không chỉ đơn thuần là thay đổi không gian làm việc mà còn là sự khẳng định vị thế của ngành điều phối ghép tạng.
Tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Y tế Trần Văn Thuấn chia sẻ sự thấu hiểu với những khó khăn về cơ sở vật chất mà trung tâm đã trải qua. "Tôi nhớ trụ sở trước đây rất bé, giám đốc trung tâm đã nhiều lần đưa tôi ghé thăm. Hôm nay, được đến trụ sở mới khang trang, tôi thực sự cảm động về thành quả mà trung tâm đạt được", ông Thuấn nói.
Kỷ lục 66 ca hiến chết não trong năm
Năm 2025 được đánh giá là năm bản lề của ngành ghép tạng với những con số ấn tượng. Cả nước đã thực hiện 1.368 ca ghép. Đáng chú ý nhất là số ca hiến từ người chết não đạt 66 ca, tăng đột biến so với con số khoảng 10 ca/năm của giai đoạn trước.
"Đây là con số kỷ lục. Trước đây, mỗi năm chúng ta chỉ có trên dưới 10 ca hiến từ chết não. Sự gia tăng này cho thấy hiệu quả của công tác truyền thông và sự thay đổi trong nhận thức của người dân", Thứ trưởng Bộ Y tế nhấn mạnh.
Trong bức tranh chung đó, Bệnh viện Việt Đức tiếp tục giữ vai trò "anh cả" khi đóng góp tới 33 ca, chiếm 50% tổng số ca hiến chết não của cả nước. Tỉ lệ đồng ý hiến tạng tại bệnh viện này tăng từ 4,8% (năm 2024) lên mức cao hơn nhiều trong năm 2025, dù số lượng ca chết não tiềm năng tiếp cận ít đi một nửa.
Lý giải cho sự thành công vượt trội của Bệnh viện Việt Đức, PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện, đã có những chia sẻ thẳng thắn và thực tế về "bí quyết" của đơn vị mình. Ông cho biết đã phải dùng đến những biện pháp mạnh mẽ, thậm chí là "dọa kỷ luật" để thay đổi tư duy làm việc.
"Đầu buổi họp tổng kết, tôi đã đòi kỷ luật nhóm vận động vì đặt chỉ tiêu 50 ca mà không đạt. Nói thế để thể hiện quyết tâm: muốn làm được thì phải quyết liệt. Bệnh nhân xin về phải trả lời tôi là đã vận động hiến tạng chưa. Nếu chưa vận động tức là nhân viên của mình có lỗi", ông Hùng chia sẻ.
Tuy nhiên, ông Hùng cũng nhấn mạnh rằng mệnh lệnh hành chính chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở cái tâm của người vận động và cách thức tiếp cận.
"Nếu vì mệnh lệnh của giám đốc mà đến gặp người thân của người bệnh rồi bảo 'Con bác chết não rồi, bác có hiến tạng không?' thì không khéo bị người nhà đánh. Người đi vận động phải là bác sĩ, điều dưỡng hồi sức - những người đã điều trị, chăm sóc bệnh nhân cả tháng trời, được gia đình tin tưởng. Chứ bây giờ một ông giám đốc hay chuyên gia từ đâu đến vận động thì chắc chắn thất bại", ông Hùng phân tích.
Về khía cạnh tâm linh, PGS Hùng chỉ ra một thực tế là nhiều gia đình người hiến có nguyện vọng làm lễ cầu siêu cho người thân, đôi khi vào những khung giờ đặc biệt như 2 giờ sáng. Bệnh viện chuyên môn không thể đáp ứng được nhu cầu này.
Do đó, trong thời gian tới, bệnh viện dự kiến phối hợp với Giáo hội Phật giáo để có cơ chế hỗ trợ các nhà sư vào bệnh viện làm lễ ngay khi gia đình có nguyện vọng, giúp họ an lòng hơn khi quyết định hiến tạng người thân.
Về vấn đề tài chính, lãnh đạo Bệnh viện Việt Đức khẳng định hoạt động ghép tạng, đặc biệt là ghép đa tạng từ người chết não, hiện đang gây áp lực lớn lên ngân sách bệnh viện do chi phí hồi sức kéo dài và phức tạp. Đã có trường hợp ghép tim phổi, giám đốc bệnh viện phải ký miễn viện phí gần nửa tỉ đồng cho bệnh nhân. Ông Hùng đề xuất cần sớm có cơ chế tài chính rõ ràng hoặc sự tham gia chi trả của BHYT để đảm bảo tính bền vững và công bằng trong tiếp cận kỹ thuật cao.
Những nút thắt cần tháo gỡ
Dù đạt kỷ lục, nhưng khi nhìn ra khu vực, chuyên gia ngành ghép tạng vẫn không khỏi trăn trở. PGS.TS Đồng Văn Hệ, Giám đốc Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia, đưa ra so sánh: "Năm 2025, Thái Lan ghép được hơn 1.400 ca, trong đó có tới gần 500 ca hiến từ chết não. Họ đã vượt chúng ta và đứng đầu Đông Nam Á".
Tỉ lệ hiến tạng từ người chết não tại Việt Nam mới chỉ đạt 0,66 người/1 triệu dân, trong khi Thái Lan là gần 20.
Lý giải về sự chênh lệch này, ông Hệ cho rằng bên cạnh các yếu tố về hệ thống y tế, sự ủng hộ từ cấp cao nhất đóng vai trò quan trọng. Tại Thái Lan, hằng năm các thành viên Hoàng gia đều tham dự sự kiện hiến tạng quốc gia, tạo nên sức lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng. "Đây là mô hình mà Việt Nam cần nghiên cứu học tập", PGS Hệ nói.
Một thực trạng đáng báo động khác là sự chênh lệch trình độ giữa các cơ sở y tế. Cả nước có 56 chương trình ghép tạng nhưng chỉ có 5 bệnh viện lớn thực hiện tới 87% số ca ghép thận.
"Có tới 15 bệnh viện cả 10 năm mới ghép được 10 ca. Nếu không ghép thường xuyên, tay nghề bác sĩ sẽ mai một và mất tự tin," ông Hệ cảnh báo. Trên thế giới, các cơ sở không duy trì được số lượng ca ghép liên tục sẽ bị rút giấy phép, trong khi tại Việt Nam giấy phép hiện vẫn có giá trị vĩnh viễn.
Để giải quyết bài toán này, định hướng năm 2026 của ngành ghép tạng tập trung vào việc sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người. Trong đó, các đề xuất quan trọng bao gồm: Cho phép hiến tạng từ người chết tim (hiện nay chỉ chấp nhận chết não), cho phép trẻ em được hiến tạng, và xây dựng cơ chế tài chính rõ ràng cho đội ngũ tư vấn viên và quy trình hiến, ghép.
"Không có tạng hiến thì sẽ không có những câu chuyện nhân văn, không có hi vọng. Trách nhiệm của chúng ta là không để bất kỳ một cơ hội hiến tạng nào bị bỏ lỡ," PGS.TS Đồng Văn Hệ kết luận, dẫn lại thông điệp của UNOS (Mạng lưới chia sẻ nội tạng Hoa Kỳ) như một lời cam kết cho chặng đường sắp tới.
Hơn 150.000 người đăng ký hiến mô, tạng
Tính đến hết năm 2025, cả nước ghi nhận tổng cộng 150.352 trường hợp đăng ký hiến tặng mô, tạng.
Một chỉ số được đặc biệt quan tâm là tỉ lệ người hiến tạng từ chết não trên quy mô dân số. Năm 2024, tỉ lệ này đạt 0,41 người/triệu dân, sang năm 2025 con số này tăng lên mức 0,66.
Với kết quả này, Việt Nam đang tiến dần vào nhóm 50 quốc gia có chỉ số hiến tạng tốt trên thế giới. Đây là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của công tác truyền thông và sự thay đổi nhận thức của cộng đồng.
Trước năm 2023, số lượng ca hiến tạng từ người chết não rất thấp và tập trung chủ yếu tại 4 bệnh viện lớn, trong đó Bệnh viện Chợ Rẫy chiếm tới gần 90% số ca.
Đến năm 2025, mạng lưới vận động có sự mở rộng đáng kể. Hiện nay, hệ thống đã thiết lập được mạng lưới tư vấn vận động tại 109 bệnh viện trên toàn quốc với hơn 1.000 cộng tác viên. Số lượng bệnh viện tham gia vận động thành công hiến tạng chết não đã tăng lên 11 đơn vị, bao gồm cả các bệnh viện tuyến tỉnh.
Mặc dù vậy, nhiều đơn vị vẫn còn bỡ ngỡ trong công tác chẩn đoán và hồi sức chết não. Việc lãnh đạo các bệnh viện tuyến dưới đặt bút ký xác nhận chẩn đoán chết não vẫn gặp nhiều rào cản về tâm lý và trách nhiệm chuyên môn.
Để khắc phục, Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia đã và đang phối hợp với các bệnh viện lớn, cử các chuyên gia đầu ngành trực tiếp xuống hỗ trợ về kỹ thuật và nhân lực cho các đơn vị này.
TS.BS Phạm Gia Anh
Phó Giám đốc Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia
