Động lực để "lớn lên" thành doanh nghiệp của hộ kinh doanh rất thấp. Đó là thông tin được ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) - đưa ra tại lễ công bố Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 và Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh năm 2025 (PCI 2025), tổ chức sáng 15-5.
Chỉ 15,6% hộ có ý định thành doanh nghiệp
Thay vì chỉ tập trung vào đánh giá chất lượng điều hành kinh tế cấp tỉnh như trước đây, năm nay, VCCI công bố một báo cáo toàn diện mang tên “Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam”. Báo cáo này không chỉ phản ánh môi trường đầu tư, kinh doanh mà còn phác họa bức tranh tổng thể của khu vực kinh tế tư nhân.
Theo VCCI, báo cáo năm nay được xây dựng từ cuộc khảo sát quy mô lớn với sự tham gia của 3.546 doanh nghiệp tư nhân trong nước, 586 doanh nghiệp FDI và 1.001 hộ kinh doanh tại toàn bộ 34 tỉnh, thành phố.
Đặc biệt, báo cáo dành sự quan tâm sâu sắc cho khu vực hộ kinh doanh. Với 6,1 triệu hộ và tạo sinh kế cho khoảng 10 triệu lao động, đây được coi là "lưới đệm" an sinh khổng lồ của nền kinh tế.
Tuy nhiên, số liệu khảo sát lại mang đến nhiều lo ngại khi 81,5% hộ kinh doanh cho biết bị sụt giảm doanh thu và 73,7% chỉ còn mức lãi rất nhỏ, đủ để duy trì cuộc sống tối thiểu.
Dù đang ở trong giai đoạn khó khăn, nhưng động lực để "lớn lên" thành doanh nghiệp của khối này lại rất thấp. Chỉ có 15,6% hộ có ý định chính thức hóa thành doanh nghiệp.
Nguyên nhân chủ yếu không phải do thiếu tiềm năng, mà bởi những lo ngại về nghĩa vụ thuế, thủ tục kế toán phức tạp và các đợt thanh tra kiểm tra đang lấn át những lợi ích của việc chuyển đổi.
Theo Báo cáo Kinh tế tư nhân, về bản chất, điểm nghẽn của khu vực hộ kinh doanh hiện nay không chỉ nằm ở sức cầu yếu hay chi phí đầu vào tăng, mà còn nằm ở sự thiếu tương thích giữa yêu cầu quản lý ngày càng phức tạp với năng lực thực thi của một khu vực chủ yếu gồm các đơn vị siêu nhỏ và nhỏ.
Khi khó khăn pháp lý được đánh giá là nhóm áp lực lớn nhất và khi hàng loạt nghiệp vụ thuế - kế toán đều là trở ngại với tỉ lệ rất cao thì cải cách môi trường kinh doanh cho hộ kinh doanh cần được hiểu trước hết là cải cách tính dễ tuân thủ của hệ thống, chứ không chỉ là siết chặt yêu cầu quản lý.
Cần chính sách hỗ trợ ưu tiên
Từ góc nhìn đó, một số định hướng chính sách nổi lên khá rõ. Thứ nhất, cần ưu tiên giảm độ phức tạp của các quy định thuế, kế toán và hóa đơn điện tử theo hướng phù hợp hơn với năng lực thực tế của hộ kinh doanh, đặc biệt là nhóm siêu nhỏ, nhóm học vấn thấp và nhóm lớn tuổi.
Thứ hai, cần phát triển các công cụ hỗ trợ tuân thủ chi phí thấp và dễ sử dụng, như phần mềm kế toán đơn giản, hướng dẫn kê khai theo ngôn ngữ dễ hiểu và cơ chế hỗ trợ trực tiếp tại địa phương, thay vì giả định rằng đa số hộ kinh doanh có thể tự hấp thụ các quy định mới mà không cần trung gian hỗ trợ.
Thứ ba, chính sách hỗ trợ không nên dàn đều mà cần xác định rõ các nhóm ưu tiên. Nhóm hộ phụ thuộc hoàn toàn vào hộ kinh doanh như nguồn sinh kế cần được ưu tiên trong các chính sách giảm sốc và tăng sức chống chịu.
Nhóm siêu nhỏ và dễ tổn thương cần được hỗ trợ về tuân thủ và quản trị cơ bản; còn nhóm có quy mô lớn hơn, khách hàng B2B, hoặc nhu cầu ký kết hợp đồng và huy động vốn rõ hơn nên là đối tượng trọng tâm của các chương trình thúc đẩy chuyển đổi lên doanh nghiệp.
"Cách tiếp cận phân tầng như vậy sẽ hiệu quả hơn nhiều so với một cơ chế chính sách bình quân áp dụng cho toàn bộ khu vực hộ kinh doanh" - báo cáo nhấn mạnh.
Thứ tư, với chính sách chuyển đổi lên doanh nghiệp, trọng tâm cần chuyển từ “khuyến khích trên văn bản” sang “giảm chi phí chuyển đổi thực tế”. Điều này có thể bao gồm các gói ưu đãi tài chính có điều kiện trong giai đoạn đầu, đơn giản hóa thủ tục hành chính hậu chuyển đổi, hỗ trợ kế toán - thuế trong những năm đầu vận hành và tạo ra một lộ trình nghĩa vụ tăng dần thay vì áp lực tuân thủ tăng đột ngột ngay sau khi chuyển đổi.
"Nếu không xử lý bài toán chi phí và rủi ro cảm nhận sau chuyển đổi, tỉ lệ sẵn sàng lên doanh nghiệp của hộ kinh doanh sẽ còn tiếp tục ở mức thấp" - báo cáo nêu.
Cuối cùng, điều quan trọng là cần định vị lại hộ kinh doanh trong tư duy chính sách. Đây không chỉ là khu vực cần quản lý tốt hơn, mà còn là khu vực cần được hỗ trợ để phát triển bền vững hơn.
Với vai trò là nguồn thu chủ yếu hoặc duy nhất của đa số hộ gia đình trong khảo sát, hộ kinh doanh thực chất là phần “nền tảng” của kinh tế địa phương và là lớp đệm an sinh có ý nghĩa chiến lược.
Bảo vệ và nâng cấp sức chống chịu của khu vực này vì vậy không chỉ là một mục tiêu kinh tế, mà còn là một lựa chọn chính sách mang ý nghĩa xã hội sâu rộng trong tiến trình củng cố nền kinh tế.
