Bước sang năm 2026, lĩnh vực giáo dục – đào tạo sẽ chứng kiến nhiều thay đổi quan trọng khi các luật, nghị quyết mới được Quốc hội thông qua trong thời gian gần đây chính thức có hiệu lực từ ngày 1-1-2026. Đây được xem là giai đoạn bản lề, tác động trực tiếp đến đội ngũ nhà giáo, người học cũng như cách thức tổ chức, quản lý hệ thống giáo dục quốc dân.
Luật Nhà giáo: Lần đầu có luật riêng cho đội ngũ giáo viên
Một trong những điểm nhấn quan trọng nhất là Luật Nhà giáo. Đây là lần đầu tiên Việt Nam ban hành một đạo luật chuyên biệt điều chỉnh vị trí pháp lý, quyền, nghĩa vụ và chính sách đối với đội ngũ nhà giáo trong toàn hệ thống giáo dục quốc dân.
Luật Nhà giáo xác định rõ nhà giáo là lực lượng đặc thù, giữ vai trò then chốt trong sự nghiệp giáo dục và đào tạo. Luật quy định cụ thể về tiêu chuẩn, chuẩn nghề nghiệp, đạo đức nhà giáo; quyền được bảo vệ danh dự, uy tín; quyền được đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ.
Đáng chú ý, Luật Nhà giáo tạo cơ sở pháp lý để xây dựng chính sách tiền lương, phụ cấp và đãi ngộ phù hợp với tính chất nghề nghiệp; bổ sung các quy định nhằm tăng cường kỷ cương, trách nhiệm, xử lý các hành vi vi phạm trong hoạt động giáo dục.
Luật Giáo dục sửa đổi: Không còn cấp bằng tốt nghiệp THCS
Luật Giáo dục sửa đổi được Quốc hội thông qua cuối năm 2025 cũng được xem là một trong những quyết sách quan trọng, tác động sâu rộng đến toàn bộ hệ thống giáo dục. Luật sửa đổi tập trung hoàn thiện khung pháp lý theo hướng mở, linh hoạt và phù hợp hơn với yêu cầu phát triển giáo dục trong bối cảnh mới.
Theo quy định mới, học sinh hoàn thành chương trình trung học cơ sở sẽ không còn được cấp bằng tốt nghiệp THCS như trước đây. Việc hoàn thành chương trình học được xác nhận thông qua học bạ và hồ sơ học tập của người học, làm căn cứ để tiếp tục học tập ở bậc trung học phổ thông, giáo dục nghề nghiệp hoặc các lộ trình học tập khác.
Việc điều chỉnh này nhằm tinh gọn hệ thống văn bằng, giảm áp lực thi cử, phù hợp với định hướng giáo dục bắt buộc và phân luồng học sinh sau THCS.
Luật cũng chuẩn hóa hệ thống văn bằng, chứng chỉ, cho phép cấp văn bằng điện tử song song với văn bằng giấy, tạo cơ sở hình thành cơ sở dữ liệu văn bằng quốc gia, phục vụ chuyển đổi số và chống gian lận.
Một điểm mới khác là tăng tính linh hoạt của chương trình giáo dục, thúc đẩy liên thông giữa giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học, mở rộng cơ hội học tập suốt đời cho người học.
Đặc biệt, trong Luật Giáo dục sửa đổi lần này quy định Bộ trưởng Bộ GD&ĐT quyết định một bộ sách giáo khoa giáo dục phổ thông sử dụng thống nhất toàn quốc từ năm học 2026-2027. Đây là điều luật mới quan trọng, làm cơ sở pháp lý cho việc thống nhất sách giáo khoa trên phạm vi cả nước, tạo nền tảng để triển khai lộ trình miễn phí sách giáo khoa, nhất là tại các địa bàn khó khăn, từ sau năm 2026.
Nghị quyết của Quốc hội về đột phá cho giáo dục: Miễn học phí, thống nhất một bộ sách giáo khoa dùng chung
Cùng với các đạo luật, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết 248/2025 về một số cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội để thực hiện đột phá phát triển giáo dục và đào tạo về một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển giáo dục và đào tạo.
Nghị quyết quy định một loạt cơ chế, chính sách đặc thù và vượt trội nhằm thúc đẩy đột phá phát triển giáo dục và đào tạo trên phạm vi toàn quốc. Nghị quyết mở rộng quyền tuyển dụng, sử dụng và quản lý nhân sự ngành giáo dục, theo đó giám đốc Sở GD&ĐT được quyền quyết định tuyển dụng, tiếp nhận, điều động, thuyên chuyển, bổ nhiệm và thay đổi vị trí việc làm đối với nhà giáo, cán bộ quản lý và nhân viên tại các cơ sở giáo dục công lập trong tỉnh; chủ tịch UBND cấp xã được quyết định những quyền tương tự ở cấp xã.
Nghị quyết cũng quy định phụ cấp ưu đãi nghề tối thiểu 70% cho giáo viên và 30% cho nhân viên, với mức 100% cho giáo viên ở vùng biên giới, hải đảo, vùng dân tộc thiểu số và miền núi, đồng thời cho phép cơ sở giáo dục nghề nghiệp và đại học được tự chủ quyết định thu nhập bổ sung từ nguồn thu hợp pháp ngoài ngân sách.
Về chương trình giáo dục, Nghị quyết giao bộ trưởng Bộ GD&ĐT quyết định một bộ sách giáo khoa giáo dục phổ thông dùng thống nhất toàn quốc từ năm học 2026–2027, với mục tiêu cung cấp miễn phí sách đến năm 2030, nhất là tại các địa bàn khó khăn.
Mới đây, Bộ GD&ĐT đã ban hành quyết định về việc bộ sách giáo khoa “Kết nối tri thức với cuộc sống” của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã được lựa chọn là bộ sách giáo khoa giáo dục phổ thông sử dụng thống nhất toàn quốc từ năm học 2026-2027.
Luật Giáo dục đại học (sửa đổi): Kết thúc hoạt động của Hội đồng trường
Luật Giáo dục đại học (sửa đổi), được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10 đánh dấu một bước chuyển lớn trong quản trị, tổ chức và phát triển hệ thống đại học Việt Nam.
Luật gồm 9 chương, 46 điều, quy định chi tiết về hoạt động giáo dục đại học, quyền và trách nhiệm của cơ sở giáo dục đại học cũng như vai trò quản lý của Nhà nước.
Luật nhấn mạnh quyền tự chủ gắn với tự chịu trách nhiệm và trách nhiệm giải trình của các cơ sở giáo dục đại học. Điều này có nghĩa các trường sẽ được trao quyền quyết định nhiều hơn trong các lĩnh vực như chương trình đào tạo, tuyển sinh, quản lý tài chính, sử dụng tài sản và hợp tác quốc tế nhưng đồng thời phải chịu trách nhiệm về chất lượng và kết quả đào tạo.
Luật hoàn thiện mô hình tổ chức và hoạt động của đại học khi quy định rõ tổ chức và hoạt động của cơ sở giáo dục đại học, trong đó có các điểm mới liên quan đến cơ chế bổ nhiệm, tiêu chuẩn, chức năng nhiệm vụ của hội đồng trường, hiệu trưởng, giảng viên và các bộ phận quản trị khác. Đây là bước quan trọng để xây dựng một hệ thống đại học linh hoạt, minh bạch và phù hợp với thông lệ quốc tế.
Bên cạnh việc trao quyền tự chủ, Luật cũng làm rõ trách nhiệm của Nhà nước trong quản lý, kiểm định và giám sát chất lượng giáo dục đại học nhằm bảo đảm các cơ sở giáo dục đại học hoạt động đúng mục tiêu, hiệu quả và đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng - an ninh và hội nhập quốc tế.
Một trong những điểm đáng chú ý của luật này là kết thúc hoạt động của một số cơ chế quản trị cũ, trong đó có hội đồng trường đại học công lập theo mô hình trước đây để chuyển sang cơ chế tổ chức mới phù hợp với quy định của đạo luật sửa đổi.
