 |
| Các liền chị têm trầu mời khách trẩy hội. |
Và đó là miếng trầu đầu đời và trở thành cái nghiệp ăn trầu, bám riết cả cuộc đời của mẹ. Bây giờ mẹ tôi đã ngoài tám mươi, răng rụng vài ba chiếc nhưng có miếng trầu không thể nào bỏ được. Người nói: Tao bỏ trầu là tao sắp chết.
Thuở nhỏ, tôi vẫn nghe chị hàng xóm hát ru con:
Ru con con ngủ cho rồi
Để mẹ đi chợ mua vôi têm trầu
Mua vôi chợ Quán, chợ Cầu
Mua cau Nam Phố, mua trầu chợ Dinh
Tôi cứ tưởng là chị ấy nói về những chợ phiên ở quanh vùng làng tôi. Mãi sau này khôn lớn mới hay Nam Phố là tên Hàng Bè-Hà Nội, nơi có nhiều cửa hiệu bán cau tươi, cau khô nổi tiếng từ thế kỷ trước. Chợ Dinh là ý nói dinh quan phủ Phụng Thiên-Thăng Long. Còn chợ Quán, chợ Cầu chắc là tên phiếm chỉ dọc đường từ nhà quê ra Hà Nội-Thăng Long. Thì ra mua vôi nơi nào cũng có, còn cau phải là Nam Phố, trầu phải là chợ Dinh mới quý mới ngon.
Chẳng biết ai là tác giả câu chuyện cổ tích Trầu Cau lâm ly và nhân hậu đến thế! Ba con người, ba số phận trời đất díu họ vào nhau mà cứ xé rời nhau ra, đến nỗi đều phải chết, chết thanh cao, khiết nhã. Đến nỗi nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu cho vào khung nhạc của mình những ký âm, khi xướng lên thấy mẩn mê lòng trong nhạc phẩm Trầu Cau. Nếu quả là chuyện Trầu Cau như thế, thì tục ăn trầu phải có từ thời Hùng Vương?
Nói ăn trầu là nói gọn, vắn tắt, thực ra người ta nhai từng miếng, nuốt lấy nước, nhả bã. Một miếng trầu thông thường gồm một mảnh lá trầu, một miếng cau, một miếng vỏ, một tí vôi. Nếu nghiện trầu thuốc thì còn thêm dăm sợi thuốc lào nữa. Vậy là ít nhất cũng có 4 món và nhiều thì 5 món mới thành miếng trầu. Nhưng trong các món kể trên, mẹ tôi bảo rằng quan trọng nhất vẫn là trầu và cau.
Lá trầu có hai giống: Trầu mỡ và trầu quế.
Kể cả những khi mất mùa trầu do thời khí, thì mẹ tôi vẫn tìm được trầu quế để dành. Cũng chẳng biết vì đâu trầu quế thường phải trồng trên đất trồng gừng mới cho loại lá trầu thơm cay. Tuy lá nhỏ, nhưng dày, màu hơi ánh vàng, có khi mặt trên lá trầu thơm cay. Còn trầu mỡ, lá to, mỏng, xanh rớt. Vào nhà ai thấy trầu leo lên giàn, bò bám vào tường nhà như thể con thạch sùng leo tường thì đấy là trầu mỡ, dễ trồng lắm.
Cau đứng vị trí thứ hai.
Mẹ tôi kể rằng có nhiều loại cau như: tứ thời, cau dừa nhưng quý và ngon nhất là cau sung vùng Thanh Hà xứ Đông. Ấy là những quả cau bánh tẻ, không già, không non vừa tới hạt, bổ ra nửa màu nửa hạt là tốt nhất. Khi hạt cau dẻo, không quắt đanh lại và cũng không khô, hạt đỏ thẫm còn dính với màu gọi là cau đậu.
Quả cau đẹp là vậy, muốn để dành mà ngắm nhưng cái nhẽ ăn trầu vẫn phải bổ ra.
Yêu nhau cau sáu bổ ba
Ghét nhau cau sáu bổ ra làm mười.
Vỏ đứng vị trí thứ ba trong phép ăn trầu. Vỏ có vỏ trầm, vỏ quạch, vỏ chay, vỏ sen, vỏ khoai, vỏ đỏ… Nhưng vỏ đỏ là loại có giá và ngon nhất.
Là thành phần thứ tư, nhưng vôi có giá trị đáng kể trong thuật ăn trầu. Vôi nhạt thì miếng trầu trở nên nhạt nhẽo. Chính vì thế người têm trầu căn thật khéo sao cho không mặn không nhạt, giống như bánh chưng ngày Tết mà mặn, nhạt thì thật uổng công.
Têm trầu có thể gọi là một tài hoa nghệ thuật. Trước hết bổ cau, đây là một việc nghe dễ mà làm thực khó. Dao phải sắc để bổ ra hạt cau không bị vỡ: sắc như dao cau. Rồi tiếp đến là cắt lá, quệt vôi cho vừa và têm trầu, cắt miếng vỏ cho tương xứng. Nhìn miếng trầu có thể đoán được phong cách của con người têm ra nó. Thời xưa, con gái bất kể nhà nghèo, giàu sang đều phải học têm trầu từ còn nhỏ. Têm trầu nhanh đẹp đã khó, đặc biệt têm trầu cánh phượng mà đẹp, càng khó hơn. Nhiều gia đình có gia phong cốt cách, khi đi xem mặt nàng dâu tương lai còn để ý cô ấy têm trầu…
Người hay ăn trầu lại nhuộm răng đen hạt na. Mẹ tôi bảo đấy cũng là một cách làm chặt chân răng, chống sâu răng.
KHÚC HÀ LINH - (Theo QĐND)
