Phải kỷ luật cán bộ yêu cầu người dân, doanh nghiệp nộp giấy tờ đã bị bãi bỏ

Theo Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, ngày 29-4, Chính phủ ban hành 8 nghị quyết về cắt giảm, phân cấp, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh thuộc phạm vi quản lý của nhiều bộ, ngành.

Các nghị quyết này sửa đổi, bổ sung đồng bộ 163 văn bản quy phạm pháp luật, gồm 2 nghị quyết của Chính phủ, 155 nghị định và 6 quyết định của Thủ tướng. Đồng thời, bãi bỏ 184 thủ tục hành chính và 890 điều kiện kinh doanh.

Mỗi thủ tục bãi bỏ là bớt đi nhiều thứ

Những con số này không chỉ có ý nghĩa kỹ thuật. Mỗi thủ tục bị bãi bỏ là bớt đi một lần người dân phải chờ đợi, một lần doanh nghiệp phải bổ sung hồ sơ, một khoản chi phí tuân thủ và một nguy cơ phát sinh nhũng nhiễu.

Mỗi điều kiện kinh doanh không cần thiết được gỡ bỏ là một phần không gian phát triển được trả lại cho thị trường, cho sáng tạo và cho quyền kinh doanh đã được Hiến pháp bảo hộ.

Cải cách thủ tục hành chính, vì vậy, không phải là chuyện giảm vài loại giấy tờ. Đó là quá trình điều chỉnh lại quan hệ giữa Nhà nước với người dân và doanh nghiệp theo đúng tinh thần Nhà nước pháp quyền.

Nhà nước kiến tạo khuôn khổ, kiểm soát rủi ro, bảo vệ lợi ích công cộng. Người dân và doanh nghiệp được làm những gì pháp luật không cấm, không phải đi xin những quyền vốn thuộc về mình.

Thực tiễn nhiều năm qua cho thấy điểm nghẽn lớn của môi trường kinh doanh không chỉ nằm ở văn bản, mà còn nằm ở cách thực thi.

Có thủ tục được tuyên bố đơn giản hóa nhưng khi xuống cơ sở lại phát sinh yêu cầu khác. Có điều kiện kinh doanh được bãi bỏ nhưng lại “mọc” lên hình thức kiểm tra, xác nhận, thẩm định tương tự.

Có nơi đã số hóa hồ sơ nhưng người dân, doanh nghiệp vẫn phải nộp bản giấy, vẫn phải đi lại nhiều lần.

Những con số biết nói

Theo Báo cáo PCI 2024 do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) công bố năm 2025, chi phí không chính thức có dấu hiệu quay trở lại. Đây là cảnh báo đáng suy nghĩ về chất lượng thực thi công vụ.

Năm 2024, gần 37% doanh nghiệp cho biết có chi trả chi phí không chính thức, tăng so với mức 33% của năm 2023.

Đáng chú ý, tỉ lệ doanh nghiệp phải trả chi phí không chính thức khi làm thủ tục cấp phép kinh doanh có điều kiện lên tới gần 55%. Trong thủ tục hành chính về đất đai khoảng 50%, so với gần 38% năm 2023.

Với hoạt động thanh tra, kiểm tra là gần 28%, tăng mạnh so với 16% của năm trước. Tỉ lệ doanh nghiệp trả chi phí không chính thức trong đấu thầu, mua sắm công tại địa phương cũng tăng nhẹ từ 27,6% năm 2023 lên 28,6% năm 2024.

Những con số này cho thấy cải cách thủ tục không thể chỉ dừng ở việc cắt giảm trên giấy. Nếu quyền tùy nghi của cơ quan thực thi còn lớn, nếu quy định còn mập mờ, nếu cán bộ vẫn có thể yêu cầu thêm giấy tờ ngoài quy định thì chi phí không chính thức vẫn còn đất sống. Khi đó, thủ tục có thể ít hơn nhưng rủi ro pháp lý và chi phí ngầm đối với doanh nghiệp chưa chắc đã giảm.

Ngay sau khi ban hành 8 nghị quyết, Thủ tướng tiếp tục yêu cầu các bộ, ngành rà soát thêm các thủ tục trong những lĩnh vực tác động trực tiếp đến đầu tư, sản xuất và xây dựng như phòng cháy, chữa cháy; khu công nghiệp, cụm công nghiệp; đánh giá tác động môi trường; cấp phép xây dựng.

Các bộ liên quan phải báo cáo trước ngày 10-5. Bộ Tư pháp tổng hợp, đánh giá độc lập và báo cáo Thủ tướng trước ngày 12-5.

Cách chỉ đạo có thời hạn cụ thể, đầu mối rõ ràng và yêu cầu đánh giá độc lập là cần thiết. Đây là những lĩnh vực doanh nghiệp thường phản ánh còn nhiều tầng nấc, nhiều cách hiểu và nhiều rủi ro ách tắc trong thực thi.

Một dự án đầu tư có thể chậm nhiều tháng chỉ vì vướng thủ tục đất đai, môi trường, xây dựng hoặc phòng cháy chữa cháy. Một ngày chậm cấp phép không chỉ là thời gian hành chính mà còn là chi phí vốn, chi phí cơ hội và năng lực cạnh tranh bị bào mòn.

Tuy nhiên, cải cách phải đi cùng kỷ luật pháp lý. Cắt giảm thủ tục không có nghĩa là buông lỏng quản lý. Đơn giản hóa điều kiện kinh doanh không đồng nghĩa với hạ thấp tiêu chuẩn an toàn, môi trường, phòng cháy chữa cháy hay trật tự xã hội.

Vấn đề là phải chuyển từ tiền kiểm nặng nề sang hậu kiểm thông minh. Từ quản lý bằng giấy phép sang quản lý bằng tiêu chuẩn, dữ liệu, rủi ro và trách nhiệm giải trình.

Nhà nước không nên giữ lại những thủ tục không tạo thêm giá trị quản lý. Nhưng phải tăng năng lực kiểm tra sau cấp phép, xử lý nghiêm vi phạm và công khai trách nhiệm của từng cơ quan, từng cá nhân.

Thủ tục ít đi nhưng kỷ cương phải mạnh hơn. Cửa vào thị trường phải thông thoáng hơn, nhưng hành vi gian dối, gây nguy hiểm cho xã hội hoặc xâm phạm lợi ích công cộng phải bị xử lý nghiêm minh hơn.

Mỗi thủ tục hành chính khi được đặt ra đều phải trả lời ba câu hỏi: Có căn cứ pháp luật rõ ràng không; có thật sự cần thiết để bảo vệ lợi ích công cộng không; và chi phí đặt lên người dân, doanh nghiệp có tương xứng với lợi ích quản lý hay không. Nếu không trả lời được, thủ tục đó nên được loại bỏ.

Tương tự, mỗi điều kiện kinh doanh cần được rà soát dưới lăng kính quyền con người, quyền công dân và quyền tự do kinh doanh.

Điều kiện nào bảo vệ an toàn, sức khỏe, môi trường, an ninh, trật tự thì phải giữ nhưng phải viết rõ, dễ hiểu, dễ thực hiện. Điều kiện nào chỉ tạo thêm rào cản gia nhập thị trường, tạo đặc quyền hoặc tạo cơ hội xin - cho thì phải bỏ dứt khoát.

Giám sát thực thi

Để 8 nghị quyết không chỉ là một đợt “làm sạch văn bản”, cần có cơ chế giám sát thực thi đến cùng.Danh mục thủ tục đã bãi bỏ phải được công khai, cập nhật trên cổng dịch vụ công và niêm yết tại nơi tiếp nhận hồ sơ.

Cơ quan nào vẫn yêu cầu người dân, doanh nghiệp nộp giấy tờ đã bị bãi bỏ phải bị xử lý trách nhiệm. Cán bộ nào gây khó, né tránh, đùn đẩy hoặc tự đặt thêm điều kiện ngoài quy định phải bị xem xét kỷ luật.

Cùng với đó, cần mở rộng kênh phản ánh của doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề và người dân. Cải cách thủ tục không thể chỉ đo bằng báo cáo của cơ quan ban hành chính sách mà phải đo bằng trải nghiệm của người đi làm thủ tục.

Hồ sơ có được tiếp nhận đúng hạn không. Cán bộ có hướng dẫn rõ ràng không. Có bị yêu cầu bổ sung ngoài quy định không. Có phải gặp trực tiếp nhiều lần không. Có phát sinh chi phí không chính thức không. Đó mới là thước đo thực chất.

Cải cách thể chế chỉ tạo ra niềm tin khi người dân và doanh nghiệp thấy sự thay đổi trong đời sống hằng ngày. Một giấy phép được cấp nhanh hơn. Một hồ sơ được xử lý minh bạch hơn. Một dự án được tháo gỡ đúng luật. Một cán bộ dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Đó là những “chỉ số cải cách” có sức thuyết phục hơn mọi khẩu hiệu.

Bãi bỏ 184 thủ tục hành chính và 890 điều kiện kinh doanh là bước đi đáng ghi nhận. Nhưng yêu cầu lớn hơn là phải chặn cho được sự trở lại của “giấy phép con”, của tư duy xin - cho, của chi phí không chính thức và của tình trạng cải cách trên văn bản nhưng ách tắc ngoài thực tế.

Một nền hành chính pháp quyền không được đánh giá bằng việc có bao nhiêu văn bản nói về cải cách mà bằng việc người dân và doanh nghiệp có được phục vụ đúng luật, đúng hạn, minh bạch và công bằng hay không.

Cải cách lần này không chỉ là nhiệm vụ của bộ máy hành chính. Đó là phép thử về năng lực xây dựng một Nhà nước liêm chính, phục vụ và biết đặt quyền lợi hợp pháp của người dân, doanh nghiệp ở trung tâm của quá trình phát triển.