Xã hội hóa dịch vụ công: Người dân được lợi gì?

Tại Nghị quyết 09-NQ/TW, Bộ Chính trị định hướng TP.HCM được triển khai xã hội hóa có kiểm soát một số khâu chuyên môn trong giải quyết thủ tục hành chính (TTHC) cho người dân, cho phép huy động các tổ chức tư vấn, dịch vụ công đủ điều kiện tham gia thực hiện. Nội dung này đang được TP.HCM đề xuất cụ thể hóa tại Điều 10 dự thảo Luật Đô thị đặc biệt.

Trao đổi với báo Pháp Luật TP.HCM, ThS Nguyễn Tuấn Anh, Tổng Công ty Công nghiệp Sài Gòn, cho rằng điểm mới của đề xuất này là chuyển từ tư duy cơ quan nhà nước tự làm tất cả sang tư duy Nhà nước giữ quyền quyết định nhưng huy động nguồn lực xã hội tham gia các khâu hỗ trợ, kỹ thuật, chuyên môn phù hợp. Dù vậy, TP cần thận trọng và có cơ chế chặt chẽ về mặt pháp lý để không tạo thêm “cửa phụ” trong tiếp cận dịch vụ công.

Hợp tác công tư để bổ trợ cho nền hành chính

. Phóng viên: Thưa ông, việc xã hội hóa một số khâu trong giải quyết TTHC nếu được thực hiện có ý nghĩa như thế nào với TP.HCM?

+ ThS Nguyễn Tuấn Anh: Đây là đề xuất rất đáng chú ý vì chạm đúng điểm nghẽn lâu nay của nền hành chính đô thị lớn. TP.HCM là địa bàn có quy mô dân số, doanh nghiệp (DN), giao dịch dân sự, đất đai, xây dựng, đầu tư rất lớn. Khối lượng hồ sơ phát sinh hằng ngày tại các trung tâm phục vụ hành chính công luôn ở mức cao. Trong khi đó, yêu cầu chung là tinh gọn bộ máy.

Điều 10 dự thảo Luật Đô thị đặc biệt đã cho phép cơ quan hành chính của TP.HCM triển khai hợp tác công tư với một số bước, công việc chuyên môn, nghiệp vụ và hỗ trợ trong tiếp nhận, xử lý, giải quyết TTHC.

Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng đây không phải là “tư nhân hóa quyền lực hành chính”. Nhà nước không chuyển giao thẩm quyền cấp phép, phê duyệt, xác nhận, từ chối hồ sơ cho tổ chức bên ngoài. Phần có thể xã hội hóa là các khâu hỗ trợ như hướng dẫn, kiểm tra thành phần hồ sơ, số hóa, chuẩn hóa dữ liệu, tư vấn kỹ thuật, hỗ trợ người dân nộp hồ sơ trực tuyến, đo vẽ, lập bản vẽ, chuẩn bị tài liệu chuyên môn. Cơ quan nhà nước vẫn giữ quyền thẩm định cuối cùng, quyết định và chịu trách nhiệm cuối cùng.

Hợp tác công tư trong lĩnh vực này vì vậy phải được thiết kế như một cơ chế bổ trợ cho nền hành chính, giúp cán bộ, công chức tập trung vào khâu cốt lõi là xem xét, thẩm định, quyết định và chịu trách nhiệm. Nếu làm tốt, mô hình này sẽ giảm hồ sơ sai, thiếu, giảm số lần người dân phải đi lại, cán bộ quá tải ở khâu hướng dẫn ban đầu, đồng thời tận dụng được năng lực chuyên môn, công nghệ và dịch vụ của xã hội.

Không biến thành đặc quyền

. Liệu việc này cho phép tổ chức bên ngoài tham gia vào quy trình của cơ quan nhà nước có thể làm phát sinh những vấn đề gì, thưa ông?

+ Nếu không thiết kế rõ ràng, xã hội hóa có thể bị biến thành tầng nấc trung gian mới khiến người dân nghĩ rằng muốn hồ sơ nhanh thì phải qua dịch vụ. Đây là điều chúng ta cần tránh tuyệt đối. Một mô hình cải cách hành chính đúng nghĩa phải làm cho người dân thuận tiện hơn, chi phí rõ ràng hơn, thời gian ngắn hơn chứ không tạo thêm “cửa phụ” trong tiếp cận dịch vụ công.

Rủi ro thứ hai là nguy cơ hình thành lợi ích nhóm. Nếu chỉ vài tổ chức được chọn, tiêu chí lựa chọn không công khai hoặc nếu tổ chức dịch vụ vừa tư vấn lập hồ sơ vừa có khả năng tác động đến khâu thẩm định… thì mô hình này rất dễ bị méo mó. Vì vậy, điều đầu tiên là phải tách bạch giữa hỗ trợ dịch vụ và quyền lực hành chính. Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt đã nêu rõ nguyên tắc xã hội hóa không làm thay đổi thẩm quyền, trách nhiệm của cơ quan nhà nước, không chuyển giao thẩm quyền quản lý nhà nước cho tổ chức, cá nhân ngoài nhà nước.

Tiếp đó, tiêu chí lựa chọn tổ chức tham gia cần được quy định cụ thể. Tổ chức đó phải có tư cách pháp nhân rõ ràng, năng lực chuyên môn phù hợp, nhân sự có chứng chỉ hoặc kinh nghiệm tương ứng, công nghệ đáp ứng yêu cầu bảo mật... Việc lựa chọn cần theo cơ chế công khai, cạnh tranh, có danh sách nhiều đơn vị đủ điều kiện để người dân, DN lựa chọn.

Muốn tránh độc quyền, theo tôi, TP.HCM không nên giao trọn một nhóm thủ tục cho duy nhất một địa bàn hoặc đơn vị. Thay vào đó, TP cần có cơ chế cấp phép đủ điều kiện, xếp hạng chất lượng, kiểm tra định kỳ, loại khỏi danh sách nếu vi phạm.

Ngoài ra, phí dịch vụ, phạm vi công việc, thời gian cam kết, trách nhiệm bồi thường, kênh phản ánh cũng phải được công khai. Cán bộ nhà nước không được giới thiệu, định hướng, ép buộc người dân sử dụng một tổ chức dịch vụ cụ thể. Đây là hàng rào rất quan trọng để xã hội hóa không biến thành đặc quyền.

. Vậy theo ông, nếu triển khai thì TP.HCM nên chọn xã hội hóa ở khâu nào trước?

+ Theo tôi, nhóm việc TP.HCM nên làm trước là hướng dẫn kê khai hồ sơ trực tuyến, kiểm tra sơ bộ thành phần hồ sơ, số hóa tài liệu, chuẩn hóa dữ liệu đầu vào, hỗ trợ đặt lịch, theo dõi tiến độ, hướng dẫn bổ sung hồ sơ, hỗ trợ người dân lớn tuổi hoặc người ít kỹ năng số tiếp cận dịch vụ công trực tuyến. Đây cũng là những khâu đang gây quá tải nhiều nhất ở bộ phận một cửa.

Nhóm thứ hai là các dịch vụ kỹ thuật chuyên môn trong những lĩnh vực hồ sơ thường phức tạp như đất đai, xây dựng, quy hoạch, đăng ký kinh doanh... Khi đó, tổ chức đủ điều kiện có thể hỗ trợ đo vẽ hiện trạng, lập bản vẽ, rà soát điều kiện ban đầu, số hóa bản đồ, chuẩn hóa hồ sơ DN. Tuy nhiên, thẩm định tính hợp pháp, ký duyệt, cấp phép, chấp thuận hoặc từ chối vẫn phải do cơ quan nhà nước thực hiện.

Về địa bàn, TP.HCM có thể chọn vài phường, xã hoặc trung tâm hành chính công có lượng hồ sơ cao để thí điểm trong 6-12 tháng. Sau đó cơ quan chức năng đánh giá bằng các chỉ số cụ thể như thời gian xử lý, tỉ lệ hồ sơ phải bổ sung giảm bao nhiêu, mức độ hài lòng tăng thế nào, có phát sinh khiếu nại, chi phí của người dân có minh bạch... Nếu kết quả tốt mới nhân rộng. Làm như vậy sẽ giữ được tinh thần đổi mới của Nghị quyết 09, tránh nóng vội trong một lĩnh vực nhạy cảm.

Công khai dữ liệu vận hành, giảm nguy cơ “sân sau”

. Làm sao bảo đảm công khai, minh bạch và sự giám sát của người dân, DN khi thực hiện điều này?

+ Trước hết, người dân cần được biết rõ thủ tục nào được xã hội hóa, khâu nào tổ chức bên ngoài được tham gia, khâu nào bắt buộc do cơ quan nhà nước thực hiện, mức phí, thời gian cam kết cũng như trách nhiệm của từng bên.

Quan trọng nhất là bảo đảm quyền lựa chọn. Người dân, DN có quyền nộp hồ sơ trực tiếp hoặc trực tuyến mà không phải sử dụng dịch vụ. Tổ chức tư vấn chỉ là phương án hỗ trợ tự nguyện, nhất là với những hồ sơ phức tạp, người lớn tuổi hoặc DN cần chuẩn hóa hồ sơ nhanh.

Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt đã đặt ra các yêu cầu về công khai, minh bạch, thuận lợi cho người dân và DN, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, không hình thành độc quyền dịch vụ, bảo đảm an toàn thông tin, bảo mật dữ liệu, phòng chống tham nhũng, tiêu cực, lợi ích nhóm. Đồng thời giao HĐND TP, UBND TP quy định cụ thể và giao thực hiện.

Về giám sát xã hội, TP.HCM có thể công khai bảng xếp hạng các tổ chức tham gia dựa trên tỉ lệ hồ sơ hợp lệ ngay từ đầu, thời gian hỗ trợ, mức độ hài lòng, số phản ánh, số lần vi phạm. Người dân, DN sau khi sử dụng dịch vụ phải có quyền đánh giá. Các hiệp hội DN, MTTQ, HĐND, báo chí và các tổ chức nghề nghiệp cần được tham gia giám sát độc lập. Khi mọi dữ liệu vận hành được công khai ở mức phù hợp, nguy cơ “sân sau” sẽ giảm đi rất nhiều.

. Xin cảm ơn ông.

*****