Tại tọa đàm “Pháp lý về sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả” do Báo Pháp Luật TP.HCM tổ chức sáng 20-5, chủ đề "Tiết kiệm điện, sử dụng điện hiệu quả: Nghĩa vụ pháp lý và trách nhiệm người dùng" nhận được nhiều sự quan tâm.
Luật sư Đinh Thị Quỳnh Như, Đoàn Luật sư TP.HCM - Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV An Luật, nhấn mạnh tiết kiệm điện không còn là khuyến khích mà gắn liền với các vấn đề pháp lý, một yêu cầu quản trị và trách nhiệm xã hội của từng cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và người sử dụng điện.
Pháp luật đã có quy định xử phạt cụ thể
Cụ thể, Văn phòng Quốc hội ban hành Văn bản hợp nhất số 38/2026 hợp nhất Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.
Văn bản này hợp nhất các quy định hiện hành, trong đó sửa đổi, bổ sung mới có hiệu lực từ ngày 1-1-2026 theo Luật số 77/2025/QH15. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng xác lập trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong việc sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.
Tiếp đó ngày 30-3, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 10 về tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà. Chỉ thị này nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm cung ứng điện an toàn, ổn định, liên tục cho sản xuất kinh doanh và đời sống người dân là nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách, có ý nghĩa đối với tăng trưởng kinh tế và an ninh năng lượng quốc gia.
Từ hai văn bản này có thể thấy một thông điệp rất rõ: Tiết kiệm điện đã chuyển từ “khuyến khích thực hiện” sang “yêu cầu phải thực thi”, gắn liền với các chế tài liên quan.
Theo Luật sư Quỳnh Như, mặc dù khung pháp lý đã có, thực tế triển khai vẫn còn nhiều bất cập. Hiện vẫn còn tình trạng cơ quan, công sở, tòa nhà văn phòng, trung tâm thương mại, cơ sở sản xuất sử dụng điện chưa hiệu quả.
Ví dụ đèn chiếu sáng, điều hòa hoạt động ngoài giờ không cần thiết; thiết bị cũ tiêu hao điện nhưng chưa được thay thế; không có bộ phận theo dõi tiêu thụ điện; không xây dựng định mức sử dụng điện; không kiểm toán năng lượng dù thuộc diện phải thực hiện; không có báo cáo hoặc báo cáo hình thức.... Điều này cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở ý thức cá nhân, mà còn nằm ở quản trị tổ chức.
Vấn đề được đặt ra là nếu cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp không tiết kiệm điện có bị xử phạt không?
Không phải mọi trường hợp sử dụng lượng điện cao đều bị xử phạt. Pháp luật không xử phạt chỉ vì một doanh nghiệp có hóa đơn tiền điện cao. Vấn đề nằm ở chỗ doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức có vi phạm nghĩa vụ pháp lý cụ thể về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả hay không.
Theo Luật sư Quỳnh Như, một số hành vi liên quan đến kiểm toán năng lượng, báo cáo kiểm toán năng lượng hoặc làm sai lệch báo cáo kiểm toán năng lượng có thể bị xử phạt hành chính. Mức phạt đối với tổ chức thường cao hơn cá nhân.
Hiện nay, pháp luật đã có quy định xử phạt hành chính đối với các hành vi vi phạm trong lĩnh vực sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Cụ thể, Nghị định 134/2013/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực điện lực, an toàn đập thủy điện, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Sau đó, một số quy định được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 17/2022/NĐ-CP.
Tuy nhiên, trong thực tế, việc phát hiện, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm chưa thực sự tạo sức ép đủ lớn. Có thể nói khung pháp lý đã có nhưng cơ chế giám sát và thực thi cần được tăng cường hơn nữa.
Ở góc độ người dân, hiện còn nhiều hạn chế. Nhiều người vẫn cho rằng sử dụng điện là quyền của người trả tiền điện, đã trả tiền thì có thể sử dụng theo nhu cầu, miễn là không vi phạm an toàn điện.
Tăng cường giải pháp tuyên truyền, rà soát hệ thống chế tài
Để chính sách tiết kiệm điện đi vào thực chất, Luật sư Quỳnh Như đề xuất cần rà soát lại hệ thống chế tài hiện hành; gắn trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp trong trường hợp không thực hiện nghĩa vụ tiết kiệm điện; công khai kết quả xử lý đối với các trường hợp vi phạm....
Bên cạnh đó là tăng cường thanh tra, kiểm tra thực tế, tập trung vào những cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm; tòa nhà thương mại, trung tâm mua sắm, khách sạn, khu công nghiệp; cơ quan công sở; đơn vị có mức tiêu thụ điện tăng bất thường... Việc thanh tra, kiểm tra cần có trọng tâm, tránh hình thức, tránh gây thêm gánh nặng không cần thiết cho doanh nghiệp tuân thủ tốt.
Đồng thời, phải tuyên truyền theo hướng dễ hiểu, dễ làm, dễ đo lường. Theo đó, việc tuyên truyền tiết kiệm điện không nên chỉ dừng ở khẩu hiệu. Cần truyền thông bằng những thông điệp cụ thể để người dân có thể chung tay.
Điện là hàng hóa đặc biệt, liên quan trực tiếp đến hạ tầng quốc gia, an ninh năng lượng và hoạt động của toàn xã hội. Việc sử dụng điện lãng phí, nhất là trong giờ cao điểm hoặc mùa nắng nóng sẽ gây áp lực lên hệ thống điện. Do đó, cần thay đổi nhận thức từ “tôi trả tiền nên tôi có quyền dùng” sang “tôi sử dụng điện nên tôi có trách nhiệm dùng hợp lý”.
Luật sư Đinh Thị Quỳnh Như- Đoàn Luật sư TP.HCM
Song song đó, cần hỗ trợ người dân trong việc thực hành tiết kiệm điện, có thể khuyến khích bằng kinh tế, tuyên truyền thực tế. Các đơn vị có thể tuyên truyền vào các "mầm non" để trong tương lai sẽ thực hiện tiết kiệm hơn.
Đặc biệt là cần phát huy vai trò nêu gương của cơ quan nhà nước. Cơ quan nhà nước phải là nhóm đi đầu trong tiết kiệm điện, nếu công sở còn lãng phí điện, rất khó yêu cầu người dân và doanh nghiệp thực hiện nghiêm.
Do đó, cần công khai kế hoạch tiết kiệm điện của cơ quan nhà nước; theo dõi mức tiêu thụ điện định kỳ; đưa tiêu chí tiết kiệm điện vào đánh giá thi đua; quy định trách nhiệm của người đứng đầu; ưu tiên lắp đặt điện mặt trời mái nhà tại trụ sở đủ điều kiện.
Tiết kiệm điện không còn là một khẩu hiệu mùa nắng nóng. Tiết kiệm điện là một yêu cầu pháp lý, một trách nhiệm xã hội và một điều kiện để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
Trong giai đoạn mới, chúng ta cần thay đổi cách tiếp cận từ vận động sang thực thi; từ phong trào sang quản trị; từ ý thức cá nhân sang trách nhiệm pháp lý; từ tiết kiệm chi phí trước mắt sang phát triển bền vững lâu dài.
Đối với doanh nghiệp, tiết kiệm điện không chỉ để tránh rủi ro pháp lý, mà còn để nâng cao năng lực cạnh tranh. Đối với người dân, tiết kiệm điện không chỉ để giảm hóa đơn, mà còn là hành động có trách nhiệm với cộng đồng.
Đối với cơ quan nhà nước, tiết kiệm điện không chỉ là nhiệm vụ hành chính, mà còn là yêu cầu nêu gương.
"Có thể khái quát bằng một thông điệp ngắn gọn: Sử dụng điện là quyền của người dùng, nhưng sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả là có trách nhiệm đối với quốc gia, cộng đồng và thế hệ tương lai" - LS Quỳnh Như nhấn mạnh.
