Từ những mảnh ký ức rời rạc đến tấm căn cước

Hành trình cấp căn cước cho những nhân khẩu đặc biệt mang ý nghĩa lớn lao hơn một thủ tục hành chính: Đó là nỗ lực tìm lại danh tính cho những phận người yếu thế. Nhờ những bước tiến của Đề án 06 và chính sách pháp luật mới tại Luật Căn cước 2023, hàng ngàn người đã tìm thấy “chìa khóa” an sinh, được pháp luật bảo vệ.

Tôi vẫn nhớ như in hình ảnh người đàn ông ngoài 70 tuổi, đôi tay run run cầm căn cước vừa được cấp, ánh mắt lặng lẽ dán chặt vào dòng chữ in trên đó. Ở trung tâm bảo trợ xã hội, không ai nhớ ông vào đây khi nào. Chính ông cũng không biết năm sinh và quê quán của mình. Những gì còn sót lại chỉ là vài mảnh ký ức mờ nhạt: Từng đi bốc vác thuê, từng sống trong một hẻm rất nhỏ ở quận 1 cũ… Chừng ấy thông tin mong manh là tất cả những gì ông có để xác định dấu vết về cuộc đời mình.

Với một hồ sơ gần như trống rỗng, việc xác lập nhân thân cho ông bắt đầu từ con số 0: Không giấy khai sinh, không thân nhân, không có bất kỳ giấy tờ hộ tịch hay giấy tờ tùy thân nào. Thông tin được thu thập từ những câu chuyện đứt đoạn, lúc nhớ lúc quên mà chính ông kể lại. Mỗi manh mối đều mong manh nhưng lại là điểm tựa để lần tìm danh tính cho một con người.

Trường hợp của người đàn ông ấy không cá biệt. Năm 2022, khi triển khai Đề án 06, TP.HCM sớm nhận diện một nhóm những nhân khẩu đặc biệt. Hàng ngàn con người chưa từng được xác định danh tính pháp lý do thiếu giấy tờ.

Định danh cá nhân không chỉ là yêu cầu quản lý dân cư, mà là điều kiện tiên quyết để bảo đảm quyền công dân, quyền con người theo Hiến pháp. Từ nhận thức này, TP.HCM đã chủ động triển khai nhiều giải pháp quyết liệt, mang tính đột phá, như Kế hoạch 1878 ngày 20-4-2023 của Ban Chỉ đạo thực hiện Đề án 06 TP.HCM hay Kế hoạch 405/KH-HĐND của HĐND TP.HCM ngày 16-5-2024. Dưới sự giám sát, đồng hành sát sao của HĐND TP.HCM, tinh thần xuyên suốt của các tổ công tác là “làm đến cùng từng trường hợp”.

Trong chiến dịch này, lực lượng công an giữ vai trò nòng cốt, phối hợp chặt chẽ với các ngành tư pháp, y tế, bảo hiểm, các tổ chức chính trị - xã hội và chính quyền địa phương. Mỗi hồ sơ là một câu chuyện phức tạp: Có người mắc bệnh tâm thần nặng, không thể giao tiếp; có người ký ức gần như trống rỗng; hồ sơ lưu trữ thất lạc, nhân chứng không còn. Việc xác minh đòi hỏi sự kiên trì, linh hoạt và trách nhiệm vượt ra ngoài các thủ tục hành chính thông thường.

Các tổ công tác phải lần theo từng địa phương, trao đổi thông tin với nhiều cấp chính quyền và công an qua các thời kỳ để đối chiếu, xác minh.

Đến cuối năm 2025, TP.HCM đã đạt tỉ lệ cao trong cấp tài khoản định danh điện tử mức 2 cho cá nhân và tổ chức; đồng thời xác lập số định danh cá nhân và cấp căn cước cho hơn 2.000 nhân khẩu đặc biệt. Riêng trong năm 2025, hơn 1,1 triệu trường hợp người dân đã được nhận căn cước. Những con số này cho thấy nỗ lực khép lại các “khoảng trống pháp lý” tồn tại nhiều năm, đồng thời mở ra cơ hội để người yếu thế được thụ hưởng đầy đủ chính sách an sinh xã hội.

Con hẻm 27 đường Nguyễn Thái Bình, phường Bến Thành là một ví dụ. Hẻm không dài nhưng chứa đựng khát vọng được xã hội “thừa nhận” của biết bao phận đời cư trú tạm bợ. Điểm chung của họ là chỗ ở tạm bợ, không giấy tờ nhà đất, không đăng ký thường trú. Suốt nhiều năm, đó là rào cản gần như không thể vượt qua để có được giấy tờ tùy thân.

Trong bối cảnh đó, Luật Căn cước 2023 đã mở ra một cánh cửa mới khi không còn ràng buộc cứng nhắc vào đăng ký thường trú. Chỉ cần có nơi ở hiện tại hoặc đăng ký tạm trú, người dân có thể được xem xét cấp căn cước. Đây là bước tiến quan trọng trong tư duy quản lý dân cư khi pháp luật thừa nhận thực tế đa dạng của đời sống và đặt quyền con người ở vị trí trung tâm.

Tấm căn cước là chìa khóa để tiếp cận y tế, giáo dục, an sinh xã hội; là điều kiện để lao động, giao dịch hợp pháp; là sự xác nhận rằng một con người được pháp luật bảo vệ. Với những người đã sống gần trọn đời trong cảnh “không tên, không tuổi” trên giấy tờ, giá trị ấy càng trở nên ý nghĩa biết nhường nào.